سیتومگالوویروس (CMV) چیست؟ علائم، راه انتقال و خطر آن در بارداری

سیتومگالوویروس یا CMV ویروس شایعی است که بسیاری از افراد در طول زندگی به آن مبتلا می‌شوند، بدون اینکه متوجه شوند. این عفونت در بیشتر افراد سالم هیچ علامتی ایجاد نمی‌کند یا با علائمی شبیه سرماخوردگی و آنفلوآنزای خفیف همراه است. بااین‌حال، CMV در دوران بارداری، نوزادان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مثبت شدن یکی از آزمایش‌های CMV نیز همیشه به معنی عفونت تازه یا ابتلای جنین نیست. تفسیر آزمایش‌هایی مانند IgG و IgM باید با توجه به زمان انجام آزمایش، علائم، سابقه پزشکی و در صورت لزوم بررسی‌های تکمیلی انجام شود.

در ادامه، با علائم CMV، راه‌های انتقال، خطر در بارداری و زمان مراجعه به متخصص بیماری‌های عفونی آشنا می‌شویم.

سیتومگالوویروس یا CMV چیست؟

سیتومگالوویروس یکی از اعضای خانواده ویروس‌های هرپس است؛ همان خانواده‌ای که ویروس‌های تبخال، آبله‌مرغان و زونا نیز در آن قرار دارند.

پس از ورود CMV به بدن، ویروس معمولاً برای همیشه در بدن باقی می‌ماند؛ اما در بیشتر افراد غیرفعال است و مشکلی ایجاد نمی‌کند. گاهی ویروس می‌تواند دوباره فعال شود یا فرد به سویه دیگری از آن مبتلا شود.

در یک فرد سالم، سیستم ایمنی معمولاً ویروس را کنترل می‌کند. به همین دلیل بسیاری از مبتلایان هرگز متوجه حضور آن در بدن نمی‌شوند. اما اگر سیستم ایمنی به دلیل بیماری یا مصرف بعضی داروها ضعیف شده باشد، فعال شدن CMV می‌تواند جدی‌تر باشد.

براساس اطلاعات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، بیش از نیمی از بزرگسالان تا ۴۰ سالگی با این ویروس مواجه شده‌اند و بیشتر آن‌ها هیچ علامتی نداشته‌اند.

CMV چگونه منتقل می‌شود؟

این ویروس از طریق تماس با مایعات بدن فرد آلوده منتقل می‌شود. راه‌های انتقال شامل موارد زیر است:

• بزاق
• ادرار
• خون
• اشک
• مایع منی و ترشحات جنسی
• شیر مادر
• انتقال از مادر به جنین در دوران بارداری
• پیوند عضو یا انتقال خون در شرایط خاص

کودکان خردسال یکی از منابع شایع انتقال CMV هستند. ویروس ممکن است ماه‌ها پس از ابتلای کودک در بزاق و ادرار او وجود داشته باشد، حتی اگر کودک کاملاً سالم به نظر برسد.

والدین، مربیان مهدکودک، کارکنان مراکز نگهداری کودک و افرادی که مرتب با کودکان خردسال سروکار دارند، بیشتر در معرض تماس با بزاق یا ادرار کودک قرار می‌گیرند.

CMV از طریق تماس‌های معمول روزمره مانند نشستن کنار فرد، صحبت کردن یا حضور در یک اتاق به‌سادگی منتقل نمی‌شود. معمولاً تماس نزدیک با مایعات بدن لازم است. انتقال جنسی نیز ممکن است؛ برای آشنایی با عفونت‌های مقاربتی و روش‌های غربالگری می‌توانید مقاله مرتبط را بخوانید.

علائم CMV در بزرگسالان چیست؟

بیشتر افراد سالم هیچ علامتی ندارند. اگر علامتی ایجاد شود، ممکن است شبیه یک بیماری ویروسی یا مونونوکلئوز باشد:

• تب
• خستگی
• بدن‌درد
• گلودرد
• تورم غدد لنفاوی
• کاهش اشتها
• سردرد
• گاهی بثورات پوستی

در بعضی افراد، تب و خستگی ممکن است مدتی طول بکشد. در موارد کمتر شایع، CMV می‌تواند با التهاب کبد و افزایش آنزیم‌های کبدی همراه باشد.

این علائم اختصاصی نیستند و در بسیاری از عفونت‌های ویروسی دیگر نیز دیده می‌شوند. بنابراین تنها براساس تب، خستگی یا گلودرد نمی‌توان CMV را تشخیص داد.

چه افرادی بیشتر در معرض عوارض CMV هستند؟

در افراد سالم، CMV معمولاً بیماری خطرناکی ایجاد نمی‌کند. نگرانی اصلی مربوط به گروه‌های زیر است:

• زنان باردار
• جنین و نوزادان مبتلا به CMV مادرزادی
• دریافت‌کنندگان پیوند عضو یا مغز استخوان
• افراد مبتلا به HIV با ضعف قابل‌توجه سیستم ایمنی
• بیماران تحت شیمی‌درمانی
• مصرف‌کنندگان بعضی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
• نوزادان بسیار نارس یا دارای وزن تولد بسیار پایین

در افراد دارای ضعف ایمنی، CMV ممکن است چشم، ریه، کبد، مری، معده یا روده را درگیر کند. تاری دید، کاهش دید، تنگی نفس، تب طولانی، مشکل بلع یا اسهال مداوم در این افراد باید جدی گرفته شود.

چرا CMV در بارداری اهمیت دارد؟

اگر ویروس در دوران بارداری از مادر به جنین منتقل شود، نوزاد ممکن است با «CMV مادرزادی» متولد شود.

انتقال ویروس می‌تواند در عفونت اولیه مادر، فعال شدن مجدد ویروس قبلی یا ابتلا به سویه دیگری رخ دهد. احتمال انتقال در عفونت اولیه مادر بیشتر است، اما داشتن سابقه قبلی CMV خطر انتقال را کاملاً از بین نمی‌برد.

بیشتر نوزادان مبتلا به CMV مادرزادی هنگام تولد علامتی ندارند و بسیاری از آن‌ها در آینده نیز مشکلی پیدا نمی‌کنند. بااین‌حال، بعضی نوزادان ممکن است هنگام تولد یا در سال‌های بعد دچار مشکلاتی شوند.

کم‌شنوایی یکی از مهم‌ترین عوارض شناخته‌شده CMV مادرزادی است. این مشکل ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا بعداً ایجاد شود؛ حتی در نوزادی که آزمایش شنوایی اولیه را با موفقیت پشت سر گذاشته است. درباره سایر عفونت‌ها در دوران بارداری نیز آگاهی داشتن مفید است.

CMV مادرزادی چه مشکلاتی ممکن است ایجاد کند؟

در نوزادان علامت‌دار، ممکن است نشانه‌های زیر دیده شوند:

• وزن کم هنگام تولد
• زردی پوست یا چشم
• بزرگ شدن کبد یا طحال
• لکه‌های قرمز یا بنفش روی پوست
• کوچک بودن غیرطبیعی اندازه سر
• تشنج
• مشکلات بینایی
• اختلال شنوایی
• تأخیر در رشد یا تکامل

وجود این موارد لزوماً به معنی CMV نیست و بیماری‌های دیگری نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. تشخیص CMV مادرزادی نیازمند آزمایش اختصاصی نوزاد است.

براساس CDC، بیشتر نوزادان مبتلا به CMV مادرزادی دچار مشکل پایدار نمی‌شوند؛ اما حدود یک نفر از هر پنج نوزاد مبتلا ممکن است نقص مادرزادی یا پیامد بلندمدت سلامتی داشته باشد.

آزمایش CMV در بزرگسالان چگونه تفسیر می‌شود؟

در بزرگسالان معمولاً از آزمایش خون برای بررسی آنتی‌بادی‌های CMV استفاده می‌شود. دو نتیجه‌ای که بیشتر دیده می‌شوند IgG و IgM هستند.

CMV IgG چیست؟

مثبت بودن IgG معمولاً نشان می‌دهد که فرد در گذشته با ویروس CMV مواجه شده است. اما این آزمایش به‌تنهایی نمی‌تواند زمان دقیق عفونت را مشخص کند.

بنابراین IgG مثبت در یک زن باردار الزاماً به معنی عفونت جدید یا درگیری جنین نیست. با توجه به شایع بودن CMV، بسیاری از افراد سالم IgG مثبت دارند.

CMV IgM چیست؟

مثبت بودن IgM ممکن است در عفونت جدید دیده شود، اما همیشه به معنی عفونت تازه نیست. این آنتی‌بادی ممکن است مدتی پس از عفونت باقی بماند، هنگام فعال شدن مجدد ویروس مثبت شود یا حتی نتیجه مثبت کاذب ایجاد کند.

کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا اشاره می‌کند که بخش زیادی از نتایج مثبت IgM می‌توانند کاذب یا ناشی از واکنش متقاطع باشند؛ بنابراین نباید فقط براساس یک IgM مثبت درباره زمان عفونت یا وضعیت جنین نتیجه‌گیری کرد.

آزمایش آویدیتی IgG چه کاربردی دارد؟

در بعضی شرایط، پزشک ممکن است آزمایش IgG avidity درخواست کند. این آزمایش میزان بلوغ اتصال آنتی‌بادی‌ها به ویروس را بررسی می‌کند و همراه با سایر نتایج می‌تواند به تخمین زمان احتمالی عفونت کمک کند.

بااین‌حال، تفسیر آن به سن بارداری، روش آزمایشگاه و نتایج دیگر وابسته است. این آزمایش نیز نباید به‌تنهایی مبنای یک تصمیم مهم قرار گیرد.

چند حالت رایج نتیجه آزمایش CMV

تفسیر ساده و اولیه نتایج ممکن است به شکل زیر باشد:

• IgG منفی و IgM منفی: شواهدی از مواجهه قبلی دیده نشده، اما فرد ممکن است در آینده مبتلا شود.
• IgG مثبت و IgM منفی: بیشتر به نفع مواجهه قدیمی است.
• IgG مثبت و IgM مثبت: می‌تواند با عفونت جدید، عفونت قبلی، فعال شدن مجدد یا نتیجه کاذب مرتبط باشد و نیاز به بررسی تکمیلی دارد.
• IgG منفی و IgM مثبت: ممکن است عفونت بسیار ابتدایی یا نتیجه مثبت کاذب باشد و معمولاً باید با نظر پزشک تکرار یا تکمیل شود.

این تقسیم‌بندی فقط یک راهنمای عمومی است. زمان نمونه‌گیری، علائم، نتایج قبلی، آویدیتی و شرایط بارداری می‌توانند تفسیر را تغییر دهند.

آیا همه زنان باردار باید آزمایش CMV بدهند؟

غربالگری همگانی CMV در تمام زنان باردار در برخی راهنماهای معتبر، از جمله CDC و ACOG، توصیه نشده است. دلیل آن این است که تفسیر آزمایش‌ها همیشه ساده نیست و نتیجه آزمایش خون مادر نمی‌تواند به‌تنهایی مشخص کند که جنین مبتلا شده یا دچار عارضه خواهد شد.

این توصیه به معنی بی‌اهمیت بودن CMV نیست. اگر زن باردار علائم مشکوک، تماس قابل‌توجه، یافته غیرعادی در سونوگرافی یا نتیجه آزمایش مبهم داشته باشد، پزشک ممکن است بررسی‌های هدفمندتری انجام دهد.

دستورالعمل‌های مراقبت بارداری و شرایط هر بیمار متفاوت‌اند؛ بنابراین درباره ضرورت آزمایش باید با پزشک زنان یا متخصص بیماری‌های عفونی مشورت شود.

آیا مثبت شدن آزمایش مادر یعنی جنین هم مبتلا شده است؟

خیر. مثبت بودن آزمایش مادر به‌تنهایی ابتلای جنین را ثابت نمی‌کند.

حتی در عفونت جدید مادر نیز انتقال به جنین قطعی نیست. از طرف دیگر، انتقال ویروس به جنین نیز همیشه به معنی ایجاد مشکل شدید نیست. بسیاری از نوزادان مبتلا هنگام تولد بدون علامت هستند.

اگر پزشک احتمال عفونت تازه را مطرح کند، ممکن است بررسی‌های تکمیلی مانند آزمایش‌های تکراری، سونوگرافی دقیق و در شرایط منتخب آزمایش مایع آمنیوتیک پیشنهاد شود. نوع و زمان بررسی باید توسط تیم درمان تعیین شود.

با دیدن یک نتیجه مثبت، تصمیم عجولانه نگیرید و نتیجه را بدون تفسیر تخصصی در اینترنت مقایسه نکنید.

CMV مادرزادی در نوزاد چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص CMV مادرزادی با آزمایش آنتی‌بادی IgG و IgM نوزاد انجام نمی‌شود. برای تأیید، معمولاً از آزمایش PCR روی بزاق یا ادرار نوزاد استفاده می‌شود.

این آزمایش باید در دو تا سه هفته اول پس از تولد انجام شود. بعد از این زمان، ممکن است تشخیص اینکه عفونت در دوران جنینی ایجاد شده یا پس از تولد به‌وجود آمده دشوار باشد.

در صورت مثبت شدن آزمایش بزاق، ممکن است برای تأیید از نمونه ادرار استفاده شود. نوزاد مبتلا نیز باید از نظر شنوایی، بینایی و سایر مشکلات احتمالی ارزیابی شود.

آیا CMV درمان دارد؟

بیشتر افراد سالم مبتلا به CMV به درمان اختصاصی نیاز ندارند و بیماری، اگر علامت‌دار باشد، معمولاً با مراقبت حمایتی بهتر می‌شود.

داروهای ضدویروسی در برخی افراد دارای ضعف سیستم ایمنی و بعضی نوزادان علامت‌دار استفاده می‌شوند. این داروها می‌توانند عوارض مهمی داشته باشند و باید با پایش پزشکی مصرف شوند.

مصرف خودسرانه داروهای ضدویروس در دوران بارداری یا پس از دیدن یک آزمایش مثبت درست نیست. نوع درمان و حتی ضرورت درمان باید متناسب با شرایط بیمار تعیین شود.

در حال حاضر واکسن تأییدشده‌ای برای پیشگیری عمومی از CMV وجود ندارد.

چگونه می‌توان خطر ابتلا به CMV را در بارداری کاهش داد؟

هیچ راهی خطر CMV را به صفر نمی‌رساند، اما رعایت چند نکته می‌تواند تماس با بزاق و ادرار کودکان خردسال را کاهش دهد:

• بعد از تعویض پوشک، کمک به دستشویی رفتن کودک یا پاک کردن بینی او، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
• غذا، قاشق، چنگال، لیوان یا مسواک را با کودک مشترک استفاده نکنید.
• پستانک کودک را داخل دهان خود نگذارید.
• باقی‌مانده غذای کودک را با همان قاشق او نخورید.
• کودک خردسال را به‌جای لب‌ها، روی پیشانی یا سر ببوسید.
• اسباب‌بازی‌ها و سطوح آلوده به بزاق یا ادرار را مرتب تمیز کنید.
• هنگام تماس با مایعات بدن، اصول بهداشتی را رعایت کنید.
• در روابط جنسی، متناسب با شرایط از روش محافظتی استفاده کنید.

هدف این توصیه‌ها فاصله گرفتن عاطفی از کودک نیست؛ بلکه کم کردن تماس مستقیم با بزاق و ادرار است. CDC و NHS نیز شستن دست‌ها و مشترک استفاده نکردن از ظروف کودک را از مهم‌ترین اقدامات کاهش خطر معرفی می‌کنند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

در موارد زیر بهتر است نتیجه آزمایش یا علائم توسط پزشک بررسی شود:

• باردار هستید و IgM شما مثبت یا نتیجه آزمایش مبهم شده است.
• در دوران بارداری تب، خستگی طولانی یا علائم شبیه مونونوکلئوز دارید.
• در سونوگرافی بارداری یافته غیرعادی گزارش شده است.
• با کودک خردسال یا فرد مبتلا تماس نزدیک داشته‌اید و نگران هستید.
• به دلیل پیوند، HIV، شیمی‌درمانی یا مصرف داروهای خاص سیستم ایمنی ضعیفی دارید.
• دچار تاری دید، کاهش دید، تنگی نفس، تب طولانی یا علائم گوارشی شدید شده‌اید.
• نوزاد در آزمایش شنوایی مشکل داشته یا علائم مشکوک دارد.
• آزمایش CMV نوزاد مثبت شده است.

اگر نتیجه آزمایش CMV در بارداری مثبت یا مبهم شده، برای تفسیر دقیق نتایج اقدام کنید. دریافت نوبت مشاوره با متخصص عفونی

پرسش‌های رایج

جمع‌بندی

CMV ویروس شایعی است که در بیشتر افراد سالم بدون علامت یا کم‌علامت باقی می‌ماند. اهمیت اصلی آن در دوران بارداری، نوزادان و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی است.

مثبت شدن IgG یا IgM نباید بدون بررسی تخصصی باعث نگرانی یا تصمیم‌گیری عجولانه شود. به‌خصوص در دوران بارداری، نتیجه آزمایش باید با توجه به زمان نمونه‌گیری، سابقه آزمایش‌ها، علائم و یافته‌های سونوگرافی تفسیر شود.

اگر نتیجه آزمایش CMV شما در دوران بارداری مثبت یا مبهم شده، یا به دلیل ضعف سیستم ایمنی درباره این عفونت نگرانی دارید، می‌توانید برای تفسیر دقیق نتایج و تعیین بررسی‌های لازم از دکتر عالیه پوردست، متخصص بیماری‌های عفونی، نوبت حضوری یا مشاوره دریافت کنید.

این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک نیست.