عفونت ادراری مکرر در زنان وقتی در شش ماه دو بار یا در یک سال سه بار تکرار شود نیاز به بررسی علت دارد. در این مقاله با علائم، کشت ادرار، پیشگیری و زمان مراجعه آشنا میشوید.
عفونت ادراری یکی از مشکلات شایع در زنان است؛ اما وقتی در فاصلهای کوتاه چند بار تکرار میشود، دیگر نباید هر بار فقط با مصرف یک آنتیبیوتیک آن را پشت سر گذاشت. بازگشت عفونت ممکن است به درمان نامناسب، مقاومت میکروبی، ارتباط با رابطه جنسی، تغییرات دوران یائسگی، سنگ کلیه، تخلیه ناقص مثانه یا حتی اشتباه گرفتن بیماری دیگری با عفونت ادراری مربوط باشد.
اگر در شش ماه گذشته دو بار یا در یک سال گذشته سه بار عفونت ادراری داشتهاید، این وضعیت معمولاً «عفونت ادراری مکرر» محسوب میشود و لازم است علت تکرار آن بررسی شود.
عفونت ادراری مکرر یعنی چه؟
دستگاه ادراری از کلیهها، حالبها، مثانه و مجرای ادرار تشکیل شده است. بیشتر عفونتهای ادراری در قسمتهای پایینی این دستگاه، بهخصوص مثانه، اتفاق میافتند. اگر عفونت به کلیهها برسد، وضعیت جدیتری به نام عفونت کلیه یا پیلونفریت ایجاد میشود.
براساس تعریف رایج پزشکی، وجود یکی از شرایط زیر میتواند نشاندهنده عفونت ادراری مکرر باشد:
- دو بار یا بیشتر عفونت علامتدار در مدت شش ماه
- سه بار یا بیشتر عفونت علامتدار در مدت یک سال
گاهی عفونت قبلی بهطور کامل برطرف نشده و همان میکروب دوباره مشکل ایجاد کرده است. در موارد دیگر، عفونت قبلی درمان شده اما فرد مدتی بعد با میکروب یا سویه دیگری مجدداً مبتلا میشود. تشخیص این دو حالت بدون بررسی سابقه بیمار و آزمایش کشت ادرار همیشه امکانپذیر نیست.
برای نگاه کلیتر به عود عفونت در زنان و مردان، میتوانید مقاله درمان عفونت ادراری مکرر را هم بخوانید.
چرا عفونت ادراری در زنان بیشتر تکرار میشود؟
مجرای ادرار در زنان کوتاهتر است و فاصله کمتری با ناحیه اطراف مقعد دارد. به همین دلیل، باکتریهایی که بهطور طبیعی در دستگاه گوارش زندگی میکنند، راحتتر میتوانند وارد مجرای ادرار شوند و خود را به مثانه برسانند.
یکی از شایعترین باکتریهای عامل عفونت ادراری، اشرشیا کلی یا همان E. coli است. وجود این باکتری در روده طبیعی است، اما ورود آن به دستگاه ادراری میتواند باعث عفونت شود.
این مسئله به معنی رعایت نکردن نظافت نیست. بسیاری از زنان با وجود رعایت کامل بهداشت نیز دچار عفونت ادراری میشوند. ساختار بدن، تغییرات هورمونی و بعضی شرایط زمینهای در این موضوع نقش دارند.
چه عواملی احتمال بازگشت عفونت را افزایش میدهند؟
علت عفونت مکرر برای همه یکسان نیست. مهمترین عوامل زمینهساز عبارتاند از:
- کم نوشیدن آب و مایعات
- نگه داشتن طولانیمدت ادرار
- تخلیه نشدن کامل مثانه
- رابطه جنسی
- استفاده از اسپرمکشها یا بعضی روشهای پیشگیری از بارداری
- تغییرات هورمونی دوران یائسگی
- خشکی و تحلیل بافت واژن پس از یائسگی
- بارداری
- دیابت، بهخصوص در صورت کنترل نامناسب قند خون
- سنگ کلیه یا انسداد مسیر ادرار
- افتادگی مثانه یا رحم
- وجود سوند ادراری
- ضعف سیستم ایمنی
- بعضی ناهنجاریهای ساختاری دستگاه ادراری
- مصرف مکرر یا نامناسب آنتیبیوتیکها
- وجود باکتری مقاوم به دارو
اگر عفونت بیشتر بعد از رابطه جنسی ایجاد میشود، زمان شروع علائم را به پزشک اطلاع دهید. این الگو میتواند در انتخاب روش پیشگیری مؤثر باشد، اما به این معنا نیست که عفونت ادراری الزاماً یک بیماری مقاربتی است.
در افراد مبتلا به دیابت، عفونتها باید جدیتر پیگیری شوند؛ جزئیات مراقبت از زخمهای مرتبط با قند خون را در مقاله زخم پای دیابتی بخوانید.
علائم عفونت ادراری در زنان چیست؟
علائم عفونت مثانه معمولاً بهصورت ناگهانی آغاز میشوند. نشانههای شایع عبارتاند از:
- سوزش یا درد هنگام ادرار
- تکرر ادرار
- احساس فوریت برای رفتن به دستشویی
- دفع مقدار کمی ادرار در هر نوبت
- درد یا فشار در قسمت پایین شکم
- کدر شدن ادرار
- مشاهده خون در ادرار
- تغییر بوی ادرار
تنها تغییر بو یا رنگ ادرار برای تشخیص عفونت کافی نیست. کمآبی بدن، بعضی غذاها، مکملها و داروها نیز ممکن است بو یا رنگ ادرار را تغییر دهند.
براساس اطلاعات مؤسسه ملی بیماریهای دیابت، گوارش و کلیه آمریکا، سوزش ادرار، تکرر یا فوریت، درد پایین شکم و ادرار کدر یا خونی از نشانههای شایع عفونت مثانه هستند. اگر تب، لرز، تهوع، استفراغ یا درد پهلو نیز وجود داشته باشد، احتمال درگیری کلیه مطرح میشود و مراجعه سریع اهمیت دارد.
تفاوت عفونت ادراری و عفونت واژن چیست؟
این دو بیماری ممکن است با یکدیگر اشتباه گرفته شوند، بهخصوص وقتی فرد سوزش یا ناراحتی در ناحیه تناسلی دارد.
در عفونت ادراری معمولاً علائمی مانند سوزش هنگام دفع ادرار، تکرر، فوریت و درد پایین شکم بیشتر دیده میشود. در عفونت واژن، خارش، تغییر ترشحات، بوی غیرعادی ترشح، قرمزی یا سوزش سطحی ناحیه تناسلی برجستهتر است.
گاهی التهاب واژن یا مجرای ادرار، عفونتهای مقاربتی، حساسیت به شویندهها یا حتی سنگ ادراری میتوانند علائمی شبیه عفونت مثانه ایجاد کنند. به همین علت، تکرار خودسرانه همان دارویی که دفعه قبل مصرف شده است، روش مطمئنی نیست.
اگر ترشح غیرعادی، خارش، زخم تناسلی، خونریزی غیرمعمول یا سابقه تماس جنسی پرخطر دارید، موضوع را صریحاً با پزشک در میان بگذارید. برای تمرکز روی ترشح، خارش و عفونتهای واژینال، مقاله عفونت واژن عودکننده را بخوانید.
عفونت ادراری مکرر چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا درباره تعداد دفعات عفونت، زمان شروع علائم، ارتباط آن با رابطه جنسی، سابقه بارداری، یائسگی، دیابت، سنگ کلیه و داروهای مصرفی سؤال میکند.
آزمایشهایی که ممکن است لازم باشند عبارتاند از:
آزمایش کامل ادرار
در این آزمایش وجود گلبول سفید، خون و بعضی نشانههای التهاب یا عفونت بررسی میشود.
کشت ادرار
کشت ادرار میتواند نوع باکتری و حساسیت آن به آنتیبیوتیکها را مشخص کند. این آزمایش در عفونتهای مکرر اهمیت بیشتری دارد، چون ممکن است میکروب به دارویی که قبلاً مصرف شده مقاوم شده باشد.
برای تهیه نمونه بهتر است ظرف استریل استفاده شود و نمونه میانی ادرار، طبق آموزش آزمایشگاه، جمعآوری شود. در صورت امکان، نمونه باید پیش از شروع آنتیبیوتیک گرفته شود؛ مگر اینکه پزشک به دلیل شرایط بیمار دستور دیگری داده باشد.
بررسیهای تکمیلی
همه زنان مبتلا به عفونت ادراری به سونوگرافی یا سیستوسکوپی نیاز ندارند. اما اگر عفونتها مکرر و غیرمعمول باشند، خون در ادرار باقی بماند، احتمال سنگ یا انسداد وجود داشته باشد یا علت عود مشخص نباشد، پزشک ممکن است تصویربرداری یا بررسیهای تکمیلی درخواست کند.
آزمایش ادرار، کشت، آزمایش خون و در موارد منتخب تصویربرداری یا سیستوسکوپی از روشهای بررسی عفونت مثانه و علت عود آن هستند.
درمان عفونت ادراری مکرر چگونه انجام میشود؟
درمان به محل عفونت، شدت علائم، نتیجه کشت، سابقه حساسیت دارویی، بارداری، عملکرد کلیه و الگوی مقاومت میکروبی بستگی دارد.
در عفونت باکتریایی ممکن است پزشک آنتیبیوتیک تجویز کند، اما یک آنتیبیوتیک مشخص برای همه بیماران مناسب نیست. دارویی که دفعه قبل مؤثر بوده، ممکن است این بار انتخاب درستی نباشد.
برای درمان ایمنتر:
- آنتیبیوتیک را فقط با دستور پزشک مصرف کنید.
- مقدار و مدت مصرف را خودسرانه تغییر ندهید.
- داروی فرد دیگری را مصرف نکنید.
- باقیمانده آنتیبیوتیک قبلی را برای عفونت جدید استفاده نکنید.
- اگر عارضهای ایجاد شد یا علائم بهتر نشد، با پزشک تماس بگیرید.
- در صورت درخواست پزشک، آزمایش کشت را قبل از شروع دارو انجام دهید.
استفاده غیرضروری یا اشتباه از آنتیبیوتیک میتواند باعث عوارض و افزایش مقاومت میکروبی شود. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا نیز توصیه میکند آنتیبیوتیک دقیقاً مطابق نسخه مصرف شود و برای استفاده بعدی نگهداری یا با دیگران به اشتراک گذاشته نشود.
در برخی زنان، پس از درمان عفونت فعال، پزشک ممکن است روش پیشگیری دارویی را بررسی کند. نوع این روش به الگوی عود و شرایط فرد بستگی دارد و نباید بدون ارزیابی پزشکی شروع شود.
اگر عفونت ادراری شما مرتب بازمیگردد، برای بررسی کشت و عوامل زمینهای اقدام کنید. دریافت نوبت مشاوره با متخصص عفونی
آیا هر کشت ادرار مثبت به درمان نیاز دارد؟
خیر. ممکن است در آزمایش ادرار باکتری دیده شود، اما فرد هیچ علامتی نداشته باشد. به این حالت «باکتریوری بدون علامت» گفته میشود.
در بسیاری از زنان سالم و غیرباردار، وجود باکتری بدون علامت الزاماً به معنی نیاز به آنتیبیوتیک نیست. درمان بیدلیل میتواند عارضه ایجاد کند و مقاومت میکروبی را افزایش دهد.
بارداری و بعضی اقدامات تهاجمی دستگاه ادراری از موارد مهمی هستند که شرایط متفاوتی دارند. انجمن بیماریهای عفونی آمریکا غربالگری و درمان باکتریوری بدون علامت را برای زنان باردار توصیه میکند، اما برای زنان سالم و غیرباردار معمولاً توصیه نمیکند. تصمیم نهایی باید با پزشک باشد.
برای پیشگیری از عود عفونت چه کارهایی مفید است؟
هیچ روش خانگی تضمین نمیکند که عفونت دیگر بازنگردد، اما رعایت چند نکته میتواند احتمال آن را کاهش دهد:
- در طول روز بهاندازه کافی مایعات بنوشید.
- ادرار را برای مدت طولانی نگه ندارید.
- هنگام دفع ادرار برای تخلیه کامل مثانه عجله نکنید.
- پس از اجابت مزاج، ناحیه را از جلو به عقب تمیز کنید.
- از شستوشوی داخلی واژن خودداری کنید.
- از محصولات معطر و شویندههای تحریککننده در ناحیه تناسلی استفاده نکنید.
- لباس زیر نخی بپوشید و لباسهای خیلی تنگ را کمتر استفاده کنید.
- اگر عفونتها با رابطه جنسی مرتبطاند، این الگو را با پزشک مطرح کنید.
- بعد از رابطه جنسی، در اولین فرصت مثانه را تخلیه کنید.
- در صورت ابتلا به دیابت، کنترل قند خون را جدی بگیرید.
- اگر از اسپرمکش یا دیافراگم استفاده میکنید، درباره روش جایگزین با پزشک مشورت کنید.
نوشیدن مایعات کافی، به تأخیر نینداختن ادرار و تخلیه کامل مثانه از توصیههای عمومی برای حفظ سلامت دستگاه ادراری هستند. در بعضی افراد، تغییر روش پیشگیری از بارداری نیز ممکن است مفید باشد.
نقش یائسگی در عفونت ادراری مکرر چیست؟
پس از یائسگی، کاهش استروژن میتواند بافت واژن و اطراف مجرای ادرار را تغییر دهد و تعادل باکتریهای محافظ این ناحیه را بر هم بزند. این تغییرات ممکن است احتمال عفونت ادراری را افزایش دهند.
برای بعضی زنان یائسه، پزشک ممکن است استروژن موضعی واژینال را در نظر بگیرد. این درمان برای همه مناسب نیست و شکل مصرف، فواید و محدودیتهای آن باید براساس سابقه پزشکی فرد بررسی شود.
راهنمای NICE، بررسی استروژن واژینال را برای برخی افراد یائسه مبتلا به عفونت مکرر مطرح میکند، اما استفاده از هورموندرمانی سیستمیک را صرفاً با هدف جلوگیری از عفونت ادراری توصیه نمیکند.
آیا کرنبری و دیمانوز از عفونت پیشگیری میکنند؟
برخی زنان از فرآوردههای کرنبری یا دیمانوز استفاده میکنند، اما شواهد درباره میزان اثربخشی آنها قطعی و یکسان نیست. این محصولات جایگزین تشخیص و درمان عفونت فعال نیستند.
محصولات کرنبری ممکن است با بعضی داروها، از جمله وارفارین، تداخل داشته باشند. همچنین میزان قند بعضی مکملها و نوشیدنیها برای افراد مبتلا به دیابت اهمیت دارد.
اگر قصد استفاده از مکمل دارید، نام دقیق محصول، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی خود را با پزشک یا داروساز مطرح کنید. راهنمای NICE نیز ضمن اشاره به نامطمئن بودن شواهد کرنبری، توجه به قند موجود در این محصولات و دیمانوز را ضروری میداند.
چه زمانی باید سریعتر به پزشک مراجعه کرد؟
وجود هرکدام از نشانههای زیر میتواند احتمال عفونت کلیه یا یک مشکل جدیتر را مطرح کند:
- تب و لرز
- درد پهلو، پشت یا کشاله ران
- تهوع یا استفراغ
- ضعف شدید یا بدحال شدن عمومی
- ناتوانی در نوشیدن مایعات
- خون واضح در ادرار
- کاهش قابلتوجه حجم ادرار
- بارداری یا احتمال بارداری
- دیابت کنترلنشده
- ضعف سیستم ایمنی
- سابقه سنگ یا بیماری کلیوی
- بهتر نشدن یا شدیدتر شدن علائم پس از شروع درمان
در دوران بارداری، حتی علائم خفیف ادراری باید زود بررسی شوند. همچنین اگر عفونتهای مکرر بخش فوقانی دستگاه ادراری را درگیر کردهاند یا علت بازگشت عفونت مشخص نیست، ارزیابی تخصصی ضرورت بیشتری دارد.
پرسشهای رایج
آیا عفونت ادراری از همسر منتقل میشود؟
عفونت ادراری معمولاً بیماری مقاربتی محسوب نمیشود، اما رابطه جنسی میتواند ورود باکتریها به مجرای ادرار را آسانتر کند. بعضی عفونتهای مقاربتی نیز علائمی شبیه عفونت ادراری دارند و ممکن است نیازمند آزمایش جداگانه باشند.
آیا سردی باعث عفونت ادراری میشود؟
عامل اصلی عفونت ادراری معمولاً ورود و تکثیر میکروبهاست. سرما بهتنهایی علت مستقیم عفونت نیست، هرچند کم نوشیدن آب یا به تأخیر انداختن ادرار در شرایط مختلف ممکن است زمینه را نامناسبتر کند.
آیا با نوشیدن آب زیاد عفونت درمان میشود؟
نوشیدن مایعات کافی میتواند به سلامت دستگاه ادراری و کاهش کمآبی کمک کند، اما جایگزین درمان پزشکی عفونت باکتریایی نیست. اگر علائم دارید، بهخصوص در عفونتهای مکرر، باید ارزیابی شوید.
چرا عفونت بعد از مصرف آنتیبیوتیک برمیگردد؟
ممکن است دارو برای میکروب عامل مناسب نبوده، باکتری مقاوم باشد، دوره درمان درست انجام نشده باشد یا یک عامل زمینهای مانند سنگ، دیابت یا تخلیه ناقص مثانه وجود داشته باشد. گاهی نیز علائم اصلاً ناشی از عفونت ادراری نیستند.
آیا عفونت ادراری میتواند به کلیه برسد؟
بله. تب، لرز، درد پهلو، تهوع و استفراغ میتوانند نشانه عفونت کلیه باشند. این وضعیت به ارزیابی و درمان سریع نیاز دارد.
برای عفونت مکرر باید به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
متخصص بیماریهای عفونی میتواند سابقه مصرف آنتیبیوتیک، نتایج کشت و احتمال مقاومت میکروبی را بررسی کند. در صورت احتمال سنگ، انسداد یا ناهنجاری ساختاری، ممکن است ارجاع به متخصص اورولوژی نیز لازم باشد.
جمعبندی
عفونت ادراری مکرر در زنان را نباید با مصرف خودسرانه و تکراری آنتیبیوتیک مدیریت کرد. اولین قدم، اطمینان از درست بودن تشخیص و بررسی نتیجه آزمایشها و کشتهای قبلی است.
اگر در شش ماه دو بار یا در یک سال سه بار دچار عفونت شدهاید، تب یا درد پهلو دارید، باردار هستید یا علائم شما بعد از درمان بازمیگردد، بهتر است برای بررسی علت زمینهای به متخصص بیماریهای عفونی مراجعه کنید.
اگر عفونت ادراری شما مرتب بازمیگردد یا درمانهای قبلی اثر کوتاهمدت داشتهاند، میتوانید برای بررسی نتایج آزمایش، سابقه مصرف آنتیبیوتیک و عوامل زمینهای از دکتر عالیه پوردست نوبت حضوری یا مشاوره دریافت کنید.
این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک نیست.
منابع پزشکی پیشنهادی مقاله
دریافت نوبت بررسی عفونت ادراری مکرر
برای بررسی کشت ادرار، سابقه آنتیبیوتیک و علت بازگشت عفونت در زنان میتوانید از دکتر عالیه پوردست نوبت بگیرید.
دریافت نوبت معاینه