عفونت ادراری عودکننده وقتی در شش ماه دو بار یا در یک سال سه بار تکرار شود، نیاز به بررسی علت بازگشت دارد. در این مقاله با تعریف عود، علائم، عوامل زمینهای، کشت ادرار، درمان و پیشگیری آشنا میشوید.
بسیاری از خانمها حداقل یک بار در زندگی خود سوزش ادرار، تکرر ادرار یا احساس فشار در پایین شکم را تجربه میکنند. چیزی که شرایط را خستهکنندهتر میکند، بازگشت دوباره علائم بعد از پایان درمان است؛ گاهی فقط چند هفته یا چند ماه پس از آنکه تصور میکنیم عفونت کاملاً برطرف شده است.
بازگشت عفونت ادراری همیشه به این معنا نیست که داروی قبلی ضعیف بوده یا بدن دیگر به درمان پاسخ نمیدهد. گاهی عفونت قبلی بهطور کامل از بین نرفته، گاهی عفونت تازهای ایجاد شده و در بعضی افراد نیز یک عامل زمینهای مانند سنگ کلیه، دیابت یا تخلیه ناقص مثانه زمینه را برای عود بیماری فراهم میکند.
به همین دلیل، اگر عفونت ادراری مرتب تکرار میشود، مصرف دوباره همان آنتیبیوتیک قبلی بدون بررسی پزشکی لزوماً راهحل مناسبی نیست. ابتدا باید مطمئن شویم علائم واقعاً ناشی از عفونت ادراری است و سپس علت بازگشت آن را بررسی کنیم. برای نگاه کلیتر به عفونتهای مکرر، مقاله عفونت ادراری مکرر را بخوانید؛ همچنین مقاله جداگانه عفونت ادراری مکرر در زنان به علائم، تشخیص و پیشگیری میپردازد، درحالیکه این مطلب بر بازگشت و عود عفونت تمرکز دارد.
عفونت ادراری عودکننده چیست؟
عفونت ادراری زمانی ایجاد میشود که میکروبها وارد بخشی از دستگاه ادراری شوند. این عفونت ممکن است مجرای ادرار، مثانه یا در موارد جدیتر کلیهها را درگیر کند.
در اصطلاح پزشکی، معمولاً زمانی از «عفونت ادراری عودکننده» صحبت میشود که فرد:
- در مدت شش ماه حداقل دو بار عفونت ادراری داشته باشد؛ یا
- در مدت یک سال حداقل سه بار به عفونت ادراری مبتلا شده باشد.
عود عفونت ممکن است به دو شکل اتفاق بیفتد. گاهی همان میکروب قبلی دوباره فعال میشود که به آن بازگشت یا عود عفونت گفته میشود. در موارد دیگر، عفونت قبلی برطرف شده اما مدتی بعد یک عفونت جدید با میکروبی متفاوت ایجاد میشود.
عفونت ادراری عودکننده در زنان شایعتر است؛ از جمله به این دلیل که مجرای ادرار در بدن زنان کوتاهتر است و فاصله کمتری با ناحیه اطراف مقعد دارد. در نتیجه باکتریهای رودهای، بهخصوص اشریشیا کلی یا E. coli، راحتتر میتوانند وارد دستگاه ادراری شوند.
علائم عفونت ادراری در زنان چیست؟
علائم عفونت ادراری ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد، اما شایعترین نشانهها عبارتاند از:
- سوزش یا درد هنگام ادرار
- تکرر ادرار
- احساس نیاز فوری به دفع ادرار
- خروج مقدار کم ادرار در هر بار مراجعه به دستشویی
- درد یا احساس فشار در پایین شکم
- کدر شدن ادرار
- مشاهده خون در ادرار
- ایجاد بوی غیرمعمول در ادرار
بوی تند یا تیرهشدن ادرار بهتنهایی اثباتکننده عفونت نیست و ممکن است در اثر کمآبی بدن، مصرف بعضی مواد غذایی یا داروها نیز ایجاد شود.
اگر عفونت به کلیهها رسیده باشد، ممکن است علائم جدیتری مانند تب، لرز، درد پهلو یا کمر، تهوع و استفراغ ایجاد شود. در چنین شرایطی نباید مراجعه به پزشک را به تعویق انداخت.
آیا سوزش ادرار همیشه نشانه عفونت ادراری است؟
خیر. یکی از اشتباهات رایج این است که هر نوع سوزش، خارش یا ناراحتی ناحیه تناسلی به عفونت ادراری نسبت داده شود.
برخی بیماریها میتوانند علائمی شبیه عفونت ادراری ایجاد کنند، از جمله:
- عفونت قارچی واژن
- واژینوز باکتریایی
- بعضی از عفونتهای منتقلشونده از راه تماس جنسی
- خشکی و تغییرات بافت واژن پس از یائسگی
- حساسیت به شویندهها و محصولات معطر
- سنگهای مجاری ادراری
- التهاب مثانه بدون وجود عفونت باکتریایی
- برخی مشکلات لگنی یا مثانه
اگر خارش، ترشح یا بوی غیرمعمول واژن علامت اصلی باشد، احتمال دارد مشکل از واژن باشد نه دستگاه ادراری. تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان عفونت واژن با درمان عفونت مثانه یکسان نیست. برای تمرکز روی عفونتهای واژینال، مقاله عفونت واژن عودکننده را بخوانید.
چرا عفونت ادراری دوباره برمیگردد؟
بازگشت عفونت ادراری معمولاً یک علت واحد ندارد. پزشک با توجه به سن، بیماریهای زمینهای، زمان بازگشت علائم، نتیجه آزمایشها و سابقه درمان، احتمالهای مختلف را بررسی میکند.
درمان خودسرانه یا انتخاب نامناسب آنتیبیوتیک
مصرف آنتیبیوتیکی که برای نوع میکروب عامل عفونت مناسب نیست، میتواند باعث باقیماندن عفونت شود. همچنین استفاده از داروی باقیمانده از نسخه قبلی، مصرف داروی پیشنهادی اطرافیان یا قطع زودهنگام دارو میتواند درمان را با مشکل مواجه کند.
آنتیبیوتیک باید دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شود. بهترشدن علائم در روزهای اول لزوماً به معنای ازبینرفتن کامل عفونت نیست.
رابطه جنسی
در بعضی زنان، عفونت ادراری پس از رابطه جنسی بیشتر اتفاق میافتد. رابطه جنسی میتواند حرکت باکتریهای اطراف مجرای ادرار به سمت مثانه را آسانتر کند. این موضوع بهمعنای مسریبودن معمول عفونت مثانه یا آلودگی یکی از زوجین نیست.
استفاده از بعضی روشهای پیشگیری از بارداری، بهخصوص فرآوردههای حاوی اسپرمکش، نیز ممکن است در برخی افراد احتمال عود را افزایش دهد.
یائسگی
با کاهش استروژن پس از یائسگی، بافتهای واژن و مجرای ادرار تغییر میکنند و تعادل طبیعی میکروبی ناحیه نیز ممکن است دگرگون شود. این تغییرات میتوانند احتمال ابتلا به عفونت ادراری را افزایش دهند.
در برخی زنان یائسه، پزشک ممکن است پس از بررسی شرایط فردی، درمان موضعی واژینال را در نظر بگیرد. این درمان برای همه مناسب نیست و نباید بدون ارزیابی پزشکی شروع شود.
دیابت و ضعف سیستم ایمنی
بالابودن قند خون و کنترل نامناسب دیابت میتواند احتمال ابتلا به بعضی عفونتها را افزایش دهد. بیماریها یا داروهایی که سیستم ایمنی را تضعیف میکنند نیز ممکن است زمینه عفونتهای مکرر یا پیچیدهتر را فراهم کنند. در افراد مبتلا به دیابت، عفونتها باید جدیتر پیگیری شوند؛ جزئیات مراقبت از عوارض مرتبط با قند خون را در مقاله زخم پای دیابتی بخوانید.
سنگ کلیه یا انسداد دستگاه ادراری
سنگهای کلیه و مجاری ادراری میتوانند مسیر خروج ادرار را مختل کنند یا محلی برای باقیماندن باکتریها ایجاد کنند. برخی مشکلات ساختمانی دستگاه ادراری نیز ممکن است احتمال بازگشت عفونت را افزایش دهند.
تخلیه ناقص مثانه
اگر مثانه پس از ادرارکردن کاملاً خالی نشود، ادرار باقیمانده میتواند زمینه رشد باکتریها را فراهم کند. افتادگی مثانه، بعضی بیماریهای عصبی، یبوست شدید و برخی داروها ممکن است در تخلیه مثانه اختلال ایجاد کنند.
کمآبی و نگهداشتن طولانی ادرار
کمنوشیدن مایعات یا نگهداشتن مکرر ادرار ممکن است در بعضی افراد احتمال بروز عفونت را افزایش دهد. بااینحال، مصرف آب باید متناسب با وضعیت بدن باشد. افرادی که بیماری قلبی، کلیوی یا محدودیت مصرف مایعات دارند، نباید بدون نظر پزشک مقدار آب مصرفی خود را افزایش دهند.
استفاده از سوند ادراری
سوند میتواند ورود باکتریها به دستگاه ادراری را آسانتر کند. تشخیص و درمان عفونت در افرادی که سوند دارند، با افراد دیگر یکسان نیست و باید تحت نظر پزشک انجام شود.
عفونت ادراری عودکننده چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص فقط بر اساس احساس سوزش یا تکرر ادرار انجام نمیشود. پزشک ابتدا درباره نوع علائم، زمان شروع آنها، دفعات تکرار عفونت، درمانهای قبلی، بارداری، یائسگی، رابطه جنسی و بیماریهای زمینهای سؤال میکند.
آزمایش ادرار
آزمایش ادرار میتواند اطلاعاتی درباره وجود گلبولهای سفید، خون و نشانههای احتمالی عفونت در اختیار پزشک قرار دهد. نتیجه این آزمایش باید در کنار علائم بیمار تفسیر شود.
کشت ادرار
در عفونتهای مکرر، کشت ادرار اهمیت بیشتری پیدا میکند. این آزمایش میتواند مشخص کند:
- آیا واقعاً باکتری در ادرار وجود دارد؟
- چه میکروبی عامل عفونت است؟
- میکروب نسبت به کدام آنتیبیوتیکها حساس یا مقاوم است؟
در صورت امکان و با نظر پزشک، نمونه کشت بهتر است قبل از شروع آنتیبیوتیک گرفته شود؛ زیرا مصرف دارو ممکن است نتیجه آزمایش را تغییر دهد.
روش جمعآوری نمونه نیز مهم است. نمونه معمولاً باید از قسمت میانی جریان ادرار و داخل ظرف استریل گرفته شود تا احتمال آلودهشدن آن کاهش پیدا کند.
آیا همه افراد به سونوگرافی نیاز دارند؟
خیر. هر عفونت ادراری سادهای به سونوگرافی، سیتیاسکن یا بررسیهای تهاجمی نیاز ندارد. اما اگر عفونت مرتب تکرار شود، علت آن مشخص نباشد یا علائمی مانند خون در ادرار، درد پهلو، سابقه سنگ، تخلیه ناقص مثانه یا عفونت کلیه وجود داشته باشد، پزشک ممکن است بررسیهای بیشتری درخواست کند.
انتخاب آزمایش بر اساس شرایط هر بیمار انجام میشود و یک نسخه ثابت برای همه وجود ندارد.
درمان عفونت ادراری عودکننده چگونه انجام میشود؟
هدف درمان فقط کاهش موقت سوزش نیست. باید عفونت فعلی درمان شود و در صورت امکان عامل بازگشت آن نیز شناسایی شود.
درمان عفونت فعلی
اگر علائم و آزمایشها وجود عفونت باکتریایی را تأیید کنند، پزشک با توجه به شرایط بیمار، سابقه حساسیت دارویی، بارداری، عملکرد کلیه، درمانهای قبلی و نتیجه کشت، داروی مناسب را انتخاب میکند.
به همین دلیل نمیتوان یک آنتیبیوتیک را بهعنوان «قویترین داروی عفونت ادراری» برای همه معرفی کرد. دارویی که برای یک بیمار مناسب است، ممکن است برای فرد دیگر بیاثر یا حتی نامناسب باشد.
بررسی علت زمینهای
اگر دیابت، سنگ کلیه، اختلال تخلیه مثانه، یائسگی یا یک مشکل ساختمانی در بازگشت عفونت نقش داشته باشد، درمان مکرر با آنتیبیوتیک بدون توجه به عامل زمینهای معمولاً کافی نیست.
درمانهای پیشگیرانه
در بعضی بیماران که عفونتهای مستند و مکرر دارند، پزشک ممکن است پس از ارزیابی کامل، یکی از روشهای پیشگیرانه دارویی یا غیردارویی را در نظر بگیرد.
انتخاب این روشها به تعداد عفونتها، ارتباط آنها با عوامل مشخص، نتایج کشت، سن، بارداری، یائسگی و خطر مقاومت میکروبی بستگی دارد. درمان پیشگیرانه آنتیبیوتیکی برای همه افراد ضروری نیست و نباید خودسرانه شروع شود.
آیا وجود باکتری در ادرار همیشه به درمان نیاز دارد؟
خیر. گاهی در آزمایش ادرار باکتری دیده میشود، اما فرد هیچ علامتی ندارد. به این وضعیت «باکتریوری بدون علامت» گفته میشود.
در بسیاری از زنان غیرباردار، این وضعیت الزاماً به آنتیبیوتیک نیاز ندارد. بارداری و برخی اقدامات درمانی یا جراحی دستگاه ادراری از شرایطی هستند که ممکن است تصمیم متفاوتی لازم داشته باشند. بنابراین نتیجه آزمایش باید توسط پزشک و در کنار شرایط بیمار تفسیر شود.
اگر علائم عفونت ادراری پس از درمان دوباره بازمیگردد، برای بررسی علت عود و انتخاب درمان مناسب اقدام کنید. دریافت نوبت مشاوره با متخصص عفونی
چگونه میتوان احتمال بازگشت عفونت ادراری را کاهش داد؟
هیچ روش خانگی نمیتواند بهطور کامل از تمام عفونتهای ادراری جلوگیری کند، اما رعایت چند نکته ممکن است در برخی افراد احتمال عود را کمتر کند:
- در طول روز بهاندازه کافی مایعات مصرف کنید، مگر اینکه پزشک برای شما محدودیت مایعات تعیین کرده باشد.
- ادرار را برای مدت طولانی نگه ندارید.
- برای تخلیه مثانه عجله نکنید و فرصت کافی بدهید.
- داروهای تجویزشده را دقیقاً مطابق دستور مصرف کنید.
- از آنتیبیوتیک باقیمانده نسخههای قبلی استفاده نکنید.
- اگر عفونتها معمولاً پس از رابطه ایجاد میشوند، این موضوع را با پزشک مطرح کنید.
- از مصرف مکرر محصولات عطری و محرک در ناحیه تناسلی خودداری کنید.
- در صورت ابتلا به دیابت، کنترل قند خون را جدی بگیرید.
- اگر یبوست مزمن دارید، برای درمان آن اقدام کنید.
- سوابق عفونت، نتیجه کشت و نام داروهای مصرفی را نگهداری کنید.
زغالاخته و دیمانوز چقدر مؤثرند؟
شواهد درباره اثربخشی فرآوردههای زغالاخته و دیمانوز یکدست و قطعی نیست. برخی افراد ممکن است از آنها استفاده کنند، اما این محصولات جایگزین تشخیص و درمان عفونت فعال نیستند.
این فرآوردهها ممکن است حاوی قند باشند و برای افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که داروهای خاص مصرف میکنند مناسب نباشند. بهتر است پیش از مصرف منظم آنها با پزشک مشورت شود.
چه زمانی باید سریعتر به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده هرکدام از شرایط زیر، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید:
- تب یا لرز
- درد پهلو یا پشت، بهخصوص زیر دندهها
- تهوع یا استفراغ
- مشاهده خون واضح در ادرار
- کاهش قابلتوجه حجم ادرار
- بدترشدن سریع علائم
- بهبودنیافتن علائم پس از شروع درمان
- بازگشت عفونت بلافاصله پس از پایان دارو
- بارداری
- دیابت کنترلنشده
- ضعف سیستم ایمنی
- سابقه سنگ کلیه
- استفاده از سوند
- عفونتهای مکرر با علت نامشخص
تب، لرز و درد پهلو ممکن است نشانه درگیری کلیه باشد. عفونت کلیه در صورت درماننشدن میتواند جدی شود و نیاز به بررسی سریع دارد.
پرسشهای رایج
آیا عفونت ادراری از همسر منتقل میشود؟
عفونت معمول مثانه در دسته بیماریهای مقاربتی قرار نمیگیرد. بااینحال، بعضی عفونتهای منتقلشونده از راه تماس جنسی میتوانند سوزش ادرار ایجاد کنند و با عفونت مثانه اشتباه شوند. اگر احتمال تماس پرخطر یا علائم غیرمعمول وجود داشته باشد، ممکن است بررسی عفونتهای مقاربتی لازم شود.
آیا عفونت ادراری و عفونت واژن یکسان هستند؟
خیر. عفونت ادراری دستگاه ادراری را درگیر میکند، درحالیکه عفونت واژن مربوط به بافت و محیط واژن است. سوزش ادرار بیشتر به نفع مشکل ادراری است و خارش یا ترشح غیرمعمول بیشتر در مشکلات واژینال دیده میشود؛ اما همپوشانی علائم وجود دارد و تشخیص قطعی باید توسط پزشک انجام شود.
آیا میتوان همان داروی دفعه قبل را دوباره مصرف کرد؟
بهتر است بدون نظر پزشک این کار انجام نشود. ممکن است عامل عفونت جدید متفاوت باشد یا میکروب نسبت به داروی قبلی مقاومت پیدا کرده باشد. گاهی نیز علت علائم اصلاً عفونت باکتریایی نیست.
آیا نوشیدن آب عفونت را درمان میکند؟
مصرف کافی مایعات میتواند به حفظ سلامت دستگاه ادراری کمک کند، اما جایگزین درمان عفونت فعال نیست. اگر پزشک آنتیبیوتیک تجویز کرده است، نوشیدن آب بهتنهایی کافی نخواهد بود.
آیا عفونت ادراری عودکننده قابلکنترل است؟
در بسیاری از افراد میتوان با تشخیص درست، درمان هدفمند و شناسایی عوامل زمینهای تعداد دفعات عفونت را کاهش داد. مهمترین قدم این است که هر بار بدون بررسی، درمان قبلی تکرار نشود.
جمعبندی
بازگشت عفونت ادراری فقط یک اتفاق آزاردهنده نیست؛ گاهی نشانه آن است که عفونت قبلی کاملاً برطرف نشده یا یک عامل زمینهای احتمال عود را افزایش داده است.
اگر در شش ماه دو بار یا در یک سال سه بار عفونت ادراری داشتهاید، بهتر است سوابق درمان و نتایج آزمایشهای قبلی را همراه خود داشته باشید و برای بررسی دقیقتر مراجعه کنید. تشخیص درست میتواند از مصرف مکرر و غیرضروری آنتیبیوتیک جلوگیری کند و مسیر درمان مناسبتری در اختیار پزشک و بیمار قرار دهد.
اگر علائم عفونت ادراری پس از درمان دوباره بازمیگردد یا علت تکرار آن مشخص نیست، برای بررسی تخصصی و انتخاب درمان متناسب با شرایط خود میتوانید به متخصص بیماریهای عفونی مراجعه کنید. برای نوبت معاینه از دکتر عالیه پوردست میتوانید اقدام کنید.
این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک نیست.
منابع پزشکی پیشنهادی مقاله
دریافت نوبت بررسی عفونت ادراری عودکننده
اگر علائم عفونت ادراری پس از درمان دوباره بازمیگردد یا علت تکرار آن مشخص نیست، برای بررسی تخصصی و انتخاب درمان متناسب با شرایط خود از دکتر عالیه پوردست نوبت بگیرید.
دریافت نوبت معاینه