عفونت زخم بستر؛ علائم خطر، روش‌های درمان و زمان مراجعه فوری

زخم بستر که در منابع پزشکی با عنوان «زخم فشاری» یا «آسیب فشاری» هم شناخته می‌شود، بیشتر در افرادی دیده می‌شود که به‌دلیل بیماری، سالمندی، جراحی یا محدودیت حرکتی مدت زیادی را در تخت یا روی ویلچر می‌گذرانند. این زخم معمولاً روی قسمت‌های استخوانی بدن مانند پاشنه پا، دنبالچه، لگن، آرنج و پشت سر ایجاد می‌شود.

هر زخم بستری عفونی نیست؛ بااین‌حال اگر پوست اطراف آن گرم و متورم شود، ترشح چرکی یا بوی نامطبوع پیدا کند، درد آن افزایش یابد یا بیمار تب کند، باید احتمال عفونت را جدی گرفت. درمان دیرهنگام ممکن است باعث گسترش عفونت به پوست اطراف، بافت‌های عمقی یا حتی استخوان شود.

زخم بستر چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

وقتی بخشی از بدن برای مدتی طولانی تحت فشار قرار می‌گیرد، جریان خون در پوست و بافت زیر آن کاهش پیدا می‌کند. اگر این فشار ادامه داشته باشد، سلول‌های آن ناحیه آسیب می‌بینند و به‌تدریج زخم ایجاد می‌شود.

اصطکاک پوست با ملحفه یا لباس، کشیده‌شدن بدن هنگام جابه‌جایی، رطوبت ناشی از تعریق یا بی‌اختیاری و تغذیه نامناسب نیز می‌توانند احتمال آسیب پوست را افزایش دهند.

محل‌های شایع تشکیل زخم بستر عبارت‌اند از:

• پاشنه و قوزک پا
• دنبالچه و باسن
• کناره‌های لگن
• آرنج‌ها
• شانه‌ها
• پشت سر
• قسمت‌های در تماس با تجهیزات پزشکی

زخم فشاری همیشه با یک زخم باز و عمیق شروع نمی‌شود. گاهی اولین علامت، تغییر رنگ پوست است که با فشار انگشت از بین نمی‌رود. در پوست‌های روشن این تغییر ممکن است قرمز و در پوست‌های تیره‌تر به‌شکل بنفش، آبی یا تیرگی غیرمعمول دیده شود. راهنمای NHS نیز تغییر رنگ پایدار، گرمی، سفتی یا حالت اسفنجی پوست را از علائم اولیه می‌داند.

چه کسانی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟

زخم بستر در هر فردی ممکن است ایجاد شود، اما احتمال آن در گروه‌های زیر بیشتر است:

• افرادی که بیشتر ساعات روز را در تخت یا ویلچر می‌گذرانند
• بیمارانی که بدون کمک قادر به تغییر وضعیت نیستند
• سالمندان، به‌خصوص کسانی که پوست نازک و شکننده دارند
• افراد مبتلا به دیابت یا اختلال گردش خون؛ در این گروه باید زخم پای دیابتی نیز جدی گرفته شود
• بیماران دچار کاهش سطح هوشیاری یا اختلالات عصبی
• افرادی که حس درد یا فشار را به‌خوبی متوجه نمی‌شوند
• بیماران مبتلا به بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع
• افرادی که تغذیه یا دریافت مایعات کافی ندارند
• بیمارانی که قبلاً زخم فشاری داشته‌اند
• افرادی که پس از جراحی یا بستری طولانی بی‌حرکت مانده‌اند

داشتن یک یا چند عامل خطر به این معنا نیست که حتماً زخم ایجاد خواهد شد؛ اما نشان می‌دهد پوست باید منظم بررسی و برنامه پیشگیری از همان روزهای ابتدایی اجرا شود.

چرا زخم بستر عفونی می‌شود؟

پوست سالم سد دفاعی مهمی در برابر میکروب‌هاست. با بازشدن پوست، باکتری‌ها می‌توانند وارد سطح زخم شوند. وجود میکروب در یک زخم مزمن همیشه به معنای عفونت نیست؛ چیزی که اهمیت دارد، علائم بالینی عفونت و وضعیت عمومی بیمار است.

عواملی مانند بافت مرده، رطوبت مداوم، تماس زخم با ادرار یا مدفوع، پانسمان نامناسب، کاهش خون‌رسانی، کنترل‌نبودن قند خون و فشار مداوم بر محل زخم می‌توانند احتمال عفونت را افزایش دهند.

زخم‌های عمیق‌تر نیز بیشتر در معرض عوارضی مانند سلولیت، تشکیل آبسه و عفونت استخوان قرار دارند؛ بنابراین ارزیابی عمق و وسعت زخم فقط بر اساس ظاهر سطحی آن کافی نیست.

علائم عفونت زخم بستر چیست؟

در برخی بیماران، تشخیص عفونت از روی یک علامت به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست. بهتر است مجموعه‌ای از تغییرات زخم و وضعیت عمومی بیمار در نظر گرفته شود.

نشانه‌های عفونت در محل زخم

• افزایش قرمزی یا تغییر رنگ اطراف زخم
• گرم‌شدن و تورم پوست اطراف
• بیشترشدن درد یا حساسیت زخم
• افزایش حجم ترشحات
• ترشح غلیظ، زرد، سبز یا چرکی
• ایجاد بوی نامطبوع و تازه
• خون‌ریزی غیرعادی یا شکننده‌شدن بافت زخم
• بزرگ‌تر یا عمیق‌ترشدن زخم
• تیره یا سیاه‌شدن بخشی از بافت
• بازشدن لبه‌های زخم
• ایجاد فضای خالی یا تونل در زیر پوست

بوی بد به‌تنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست؛ زیرا نوع پانسمان، بافت مرده یا باقی‌ماندن طولانی پانسمان نیز ممکن است بو ایجاد کند. بااین‌حال، بوی تازه و شدید همراه با ترشح، درد، گرمی یا تورم باید بررسی شود.

علائم عمومی عفونت

• تب یا لرز
• ضعف و بی‌حالی غیرمعمول
• کاهش اشتها
• تندشدن تنفس یا ضربان قلب
• گیجی یا تغییر سطح هوشیاری، به‌ویژه در سالمندان
• افت فشار خون
• خواب‌آلودگی غیرطبیعی
• درد شدید یا رو به افزایش

گاهی سالمندان یا افراد دارای ضعف سیستم ایمنی با وجود عفونت جدی تب نمی‌کنند. در این افراد، گیجی ناگهانی، بی‌حالی، کاهش اشتها یا بدترشدن سریع زخم نیز اهمیت دارد.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

وجود موارد زیر به ارزیابی سریع پزشکی نیاز دارد:

• تب همراه با زخم بستر
• خروج چرک از زخم
• قرمزی، تورم یا گرمی در حال گسترش
• درد شدید یا دردی که نسبت به قبل بیشتر شده است
• گیجی، ضعف شدید یا کاهش هوشیاری
• بوی بسیار نامطبوع همراه با ترشح
• سیاه‌شدن سریع بافت یا ایجاد تاول و تغییر رنگ گسترده
• دیده‌شدن یا احتمال درگیری استخوان
• بدترشدن زخم در فرد مبتلا به دیابت یا ضعف سیستم ایمنی

NHS نیز وجود پوست گرم و متورم، خروج چرک، تب و درد شدید یا رو به افزایش را از دلایل دریافت کمک پزشکی فوری می‌داند.

اگر بیمار گیج شده، تنفس سریع دارد، به‌سختی بیدار می‌شود یا حال عمومی او به‌سرعت رو به وخامت است، مراجعه به اورژانس مناسب‌تر از منتظرماندن برای ویزیت معمولی است.

اگر زخم بیمار ترشح، بوی نامطبوع، افزایش درد یا قرمزی در حال گسترش دارد، برای ارزیابی تخصصی و دریافت نوبت اقدام کنید.

عفونت زخم بستر چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک ابتدا خود زخم و پوست اطراف آن را بررسی می‌کند. در این ارزیابی معمولاً موارد زیر اهمیت دارند:

• محل، طول و عرض زخم
• عمق زخم و بافت‌های درگیر
• وجود بافت مرده
• مقدار، رنگ و بوی ترشحات
• گرمی، تورم و تغییر رنگ پوست اطراف
• وجود فضای خالی زیر لبه‌ها یا مسیرهای عمقی
• میزان درد
• خون‌رسانی اندام
• وضعیت حرکتی، تغذیه و کنترل قند خون بیمار

در صورت نیاز ممکن است پس از تمیزکردن زخم، نمونه مناسب برای بررسی میکروبی گرفته شود. مثبت‌شدن کشت سطحی زخم به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که بیمار به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد. راهنمای NICE تأکید می‌کند آنتی‌بیوتیک سیستمیک نباید فقط بر اساس نتیجه مثبت کشت و بدون شواهد بالینی عفونت تجویز شود.

اگر احتمال درگیری استخوان، آبسه یا انتشار عفونت وجود داشته باشد، ممکن است آزمایش خون یا تصویربرداری نیز لازم شود. نوع بررسی برای هر بیمار با توجه به عمق زخم و علائم او تعیین می‌شود.

درمان زخم بستر عفونی چگونه انجام می‌شود؟

درمان فقط به تعویض پانسمان یا مصرف آنتی‌بیوتیک محدود نیست. تا زمانی که فشار از روی محل برداشته نشود و عوامل زمینه‌ای کنترل نشوند، احتمال کندشدن ترمیم یا بازگشت زخم وجود دارد. خدمات درمان عفونت زخم و مراقبت از زخم بستر در مطب می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.

۱. برداشتن فشار از روی زخم

بیمار باید بر اساس شرایط جسمی و برنامه‌ای که تیم درمان تعیین می‌کند، تغییر وضعیت داده شود. تشک‌ها، بالشتک‌ها و سطوح توزیع‌کننده فشار نیز ممکن است کمک‌کننده باشند.

فاصله زمانی جابه‌جایی برای همه یکسان نیست و به وضعیت پوست، تحرک، نوع تشک، تحمل بیمار و شدت خطر بستگی دارد. بنابراین تعیین یک برنامه ثابت برای تمام بیماران کار درستی نیست.

۲. پاک‌سازی و پانسمان مناسب

زخم باید با روش و محلول مناسب پاک‌سازی و با پانسمانی پوشانده شود که با عمق زخم، میزان ترشح، محل آن و وضعیت پوست اطراف تناسب داشته باشد.

استفاده خودسرانه از الکل، آب‌اکسیژنه، بتادین یا مواد ضدعفونی‌کننده قوی ممکن است به بافت در حال ترمیم آسیب برساند. نوع محلول و پانسمان را بهتر است پزشک یا پرستار آموزش‌دیده در مراقبت از زخم تعیین کند.

۳. برداشتن بافت مرده

وجود بافت مرده می‌تواند ارزیابی عمق زخم را دشوار و روند ترمیم را کند کند. در صورت نیاز، دبریدمان یا برداشتن بافت غیرزنده با روش مناسب انجام می‌شود. این کار نباید بدون آموزش و ابزار لازم در منزل انجام شود.

۴. مصرف آنتی‌بیوتیک در موارد لازم

هر زخم بستری به آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی نیاز ندارد. NICE مصرف آنتی‌بیوتیک سیستمیک را در مواردی مانند شواهد سپسیس، سلولیت در حال گسترش یا عفونت استخوان توصیه می‌کند و استفاده از آن را صرفاً برای ترمیم زخم مناسب نمی‌داند.

انتخاب دارو به شدت عفونت، بیماری‌های زمینه‌ای، حساسیت دارویی، وضعیت کلیه و کبد و الگوی مقاومت میکروبی بستگی دارد. به همین دلیل مصرف آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از درمان قبلی یا داروی تجویزشده برای فرد دیگر می‌تواند درمان را به تأخیر بیندازد.

۵. کنترل بیماری‌های زمینه‌ای

کنترل قند خون، بررسی گردش خون، رسیدگی به بی‌اختیاری، تأمین مایعات کافی و ارزیابی وضعیت تغذیه بخش مهمی از درمان است. مکمل‌های غذایی نیز برای همه لازم نیستند و بهتر است پس از بررسی کمبودهای تغذیه‌ای تجویز شوند.

۶. جراحی در زخم‌های پیچیده

زخم‌های بسیار عمیق، آبسه‌ها، بافت مرده گسترده یا مواردی که با مراقبت معمول بهبود پیدا نمی‌کنند ممکن است به درمان جراحی نیاز داشته باشند. تصمیم‌گیری در این زمینه پس از ارزیابی کامل انجام می‌شود.

هنگام مراقبت در منزل چه کارهایی انجام ندهیم؟

در مراقبت از بیمار مبتلا به زخم بستر، بعضی اقدامات ظاهراً ساده ممکن است آسیب را بیشتر کنند:

• روی قسمت قرمز یا زخمی پوست ماساژ ندهید.
• پوست بیمار را هنگام جابه‌جایی روی ملحفه نکشید.
• بافت سیاه یا مرده را در منزل جدا نکنید.
• پماد، پودر یا ماده گیاهی را بدون نظر پزشک روی زخم نگذارید.
• زخم را برای مدت طولانی بدون پوشش مناسب رها نکنید.
• آنتی‌بیوتیک را خودسرانه شروع یا قطع نکنید.
• روی زخم فشار مستقیم وارد نکنید.
• از بالشتک حلقه‌ای یا دوناتی بدون توصیه متخصص استفاده نکنید.

مدلاین‌پلاس نیز ماساژ پوست اطراف زخم و استفاده از بالشتک‌های حلقه‌ای را توصیه نمی‌کند، زیرا ممکن است آسیب یا اختلال خون‌رسانی را تشدید کند.

چگونه می‌توان از زخم بستر پیشگیری کرد؟

بسیاری از زخم‌های فشاری با یک برنامه منظم مراقبتی قابل پیشگیری‌اند:

پوست را روزانه بررسی کنید

پاشنه‌ها، دنبالچه، باسن، آرنج، قوزک‌ها و پشت سر باید هر روز دیده و لمس شوند. تغییر رنگی که با فشار انگشت محو نمی‌شود، گرمی، سفتی، درد یا تورم می‌تواند علامت اولیه آسیب باشد.

وضعیت بیمار را منظم تغییر دهید

برنامه تغییر وضعیت باید متناسب با شرایط بیمار تنظیم شود. استفاده از روش صحیح جابه‌جایی نیز اهمیت دارد؛ زیرا کشیدن بیمار روی تخت باعث اصطکاک و آسیب بیشتر پوست می‌شود.

از سطح حمایتی مناسب استفاده کنید

تشک و بالشتک‌های توزیع‌کننده فشار می‌توانند فشار را کاهش دهند، اما جای تغییر وضعیت و بررسی روزانه پوست را نمی‌گیرند.

پوست را تمیز و خشک نگه دارید

تعریق و بی‌اختیاری باعث افزایش رطوبت و آسیب‌پذیری پوست می‌شوند. پوست باید به‌آرامی تمیز و بدون مالش خشک شود. در صورت نیاز، تیم درمان می‌تواند محصول محافظ پوستی مناسب پیشنهاد کند.

به تغذیه و آب‌رسانی توجه کنید

دریافت کافی پروتئین، انرژی، ویتامین‌ها و مایعات در سلامت پوست و ترمیم زخم نقش دارد. بیمارانی که اشتهای کمی دارند، وزن کم کرده‌اند یا محدودیت غذایی دارند بهتر است ارزیابی تغذیه‌ای شوند.

تا حد امکان تحرک را حفظ کنید

حتی حرکات محدود و تمرین‌های توصیه‌شده توسط فیزیوتراپیست ممکن است به کاهش بی‌حرکتی کمک کنند. نوع فعالیت باید با وضعیت پزشکی بیمار سازگار باشد.

آیا زخم بستر به دیگران سرایت می‌کند؟

خود زخم بستر واگیردار نیست. این زخم در اثر فشار و آسیب بافت ایجاد می‌شود. بااین‌حال، ترشحات زخم عفونی ممکن است حاوی میکروب باشند؛ بنابراین شستن دست‌ها، استفاده صحیح از دستکش و دفع مناسب پانسمان آلوده برای مراقبان ضروری است.

پرسش‌های متداول

جمع‌بندی

ترشح چرکی، بوی تازه و شدید، گرمی و تورم اطراف زخم، افزایش درد و تب از علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. در افراد سالمند، مبتلا به دیابت یا دارای ضعف سیستم ایمنی، حتی تغییر ناگهانی حال عمومی می‌تواند اهمیت داشته باشد.

اگر زخم بستر در حال بزرگ‌شدن است یا نشانه‌ای از عفونت دارد، ارزیابی پزشکی به تشخیص عمق آسیب و انتخاب درمان مناسب کمک می‌کند. از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا مواد ضدعفونی‌کننده روی زخم خودداری کنید.

برای بررسی عفونت زخم بستر می‌توانید با دکتر عالیه پوردست نوبت ارزیابی تخصصی دریافت کنید.

این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. در صورت وجود علائم شدید یا بدترشدن سریع وضعیت بیمار، به اورژانس مراجعه کنید.