پس از گازگرفتگی یا خراش سگ و گربه، زخم را حداقل ۱۵ دقیقه با آب و صابون بشویید و بدون تأخیر برای ارزیابی هاری، کزاز و عفونت زخم مراجعه کنید. کوچکبودن زخم خطر را رد نمیکند.
- زخم را حداقل ۱۵ دقیقه با آب و صابون بشویید.
- خونریزی شدید را با گاز تمیز کنترل کنید.
- روی زخم مواد سنتی نریزید و آن را خودسرانه نبندید.
- بدون منتظرماندن برای علائم، به مرکز درمان هاری یا مرکز درمانی مراجعه کنید.
گازگرفتگی یا خراش سگ و گربه، حتی اگر زخم کوچک باشد، موضوعی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت. مهمترین اقدام این است که محل آسیب را فوراً و حداقل ۱۵ دقیقه با آب فراوان و صابون بشویید و سپس برای ارزیابی هاری، کزاز، عفونت زخم و احتمال آسیب تاندون یا عصب به مرکز درمانی مراجعه کنید.
برای مراجعه منتظر قرمزشدن زخم، تب یا مشاهده علائم غیرعادی در حیوان نمانید. هاری پس از بروز علائم بالینی تقریباً همیشه کشنده است، اما با شستوشوی درست زخم و دریافت بهموقع مراقبتهای پیشگیرانه قابل پیشگیری است.
بلافاصله بعد از گازگرفتگی یا خراش چه کار کنیم؟
اقدامات چند دقیقه اول میتوانند احتمال عفونت و انتقال ویروس هاری را کاهش دهند.
۱. زخم را فوراً بشویید
محل گازگرفتگی یا خراش را زیر جریان آب قرار دهید و حداقل ۱۵ دقیقه با آب فراوان و صابون بشویید. شستن سطحی و چندثانیهای کافی نیست.
اگر صابون در دسترس نبود، تا زمان دسترسی به آن زخم را با مقدار زیادی آب بشویید. پس از شستوشوی کامل، در صورت دسترسی میتوان از محلول پوویدونآیوداین برای ضدعفونی استفاده کرد.
سازمان جهانی بهداشت، شستوشوی کامل زخم با آب و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه را از اجزای اصلی پیشگیری پس از مواجهه با هاری میداند.
۲. خونریزی شدید را کنترل کنید
اگر خونریزی زیاد است، با یک گاز یا پارچه تمیز فشار ملایم و مستقیم وارد کنید. در خونریزی شدید، زخم عمیق یا گازگرفتگی ناحیه سر، صورت و گردن باید سریعاً به اورژانس مراجعه شود.
۳. روی زخم مواد سنتی نریزید
از ریختن مواد زیر روی زخم خودداری کنید:
- زردچوبه
- فلفل
- خاکستر
- قهوه
- نمک
- مواد اسیدی یا قلیایی
- روغن و پمادهای نامشخص
- گیاهان یا ترکیبات سنتی
این مواد جای شستوشو را نمیگیرند و ممکن است به بافت آسیب بزنند، احتمال عفونت را افزایش دهند یا ارزیابی زخم را دشوار کنند.
۴. زخم را خودسرانه نبندید
زخم را با چسب، بخیه خانگی یا پانسمان بسیار فشرده نبندید. بعضی زخمهای ناشی از گازگرفتگی نباید بلافاصله بسته شوند، زیرا بستهشدن زودهنگام میتواند احتمال عفونت را افزایش دهد.
اگر بخیه ضروری باشد، زمان و روش آن باید توسط پزشک و پس از شستوشو و ارزیابی کامل تعیین شود.
۵. همان روز مراجعه کنید
بعد از شستوشو، برای بررسی نیاز به واکسن و ایمونوگلوبولین هاری، واکسن کزاز، آنتیبیوتیک و مراقبت تخصصی زخم مراجعه کنید.
وسعت ظاهری زخم بهتنهایی تعیینکننده خطر نیست. یک خراش کوچک نیز اگر پوست را آسیب زده یا با بزاق حیوان آلوده شده باشد، ممکن است به ارزیابی نیاز داشته باشد.
آیا هر گازگرفتگی به واکسن هاری نیاز دارد؟
خیر؛ هر تماس با حیوان الزاماً به واکسن هاری نیاز ندارد. تصمیم به واکسیناسیون به عوامل مختلفی بستگی دارد:
- نوع حیوان
- محل وقوع حادثه
- اهلی یا وحشیبودن حیوان
- امکان شناسایی و تحتنظرگرفتن حیوان
- سابقه واکسیناسیون حیوان
- رفتار طبیعی یا غیرطبیعی حیوان
- نوع تماس با پوست یا مخاط
- عمق و محل زخم
- سابقه واکسن هاری فرد
- وضعیت بیماریهای زمینهای و سیستم ایمنی
ارزیابی باید توسط مرکز درمان هاری یا فرد آموزشدیده انجام شود. واکسینهبودن سگ یا گربه میتواند در ارزیابی مؤثر باشد، اما بهتنهایی مجوزی برای نادیدهگرفتن زخم نیست.
چه تماسهایی از نظر هاری مهم هستند؟
سازمان جهانی بهداشت تماس با حیوان مشکوک را در سه گروه کلی دستهبندی میکند.
| نوع تماس | مثال | اقدام معمول |
|---|---|---|
| بدون آسیب به پوست | لمس یا غذا دادن؛ لیسیدن پوست کاملاً سالم | شستن پوست؛ معمولاً واکسن لازم نیست |
| خراش یا ساییدگی سطحی بدون خونریزی | گازگرفتن سطحی یا خراش بدون خونریزی | شستوشوی کامل و ارزیابی فوری برای واکسن |
| گازگرفتگی یا خراش عمیق | زخم عبورکرده از پوست؛ تماس بزاق با مخاط یا زخم؛ تماس با خفاش | واکسن و در صورت نیاز ایمونوگلوبولین هاری |
تماس بدون آسیب به پوست
لمس یا غذا دادن به حیوان و لیسیدن پوست کاملاً سالم معمولاً مواجهه محسوب نمیشود. در این شرایط شستن پوست کافی است و معمولاً واکسن لازم نیست.
این حکم زمانی است که پوست واقعاً سالم باشد و زخم، ترک، اگزما یا خراش قبلی وجود نداشته باشد.
خراش یا ساییدگی سطحی بدون خونریزی
گازگرفتن سطحی پوست یا خراش و ساییدگی بدون خونریزی، در صورت تماس با حیوان مشکوک، میتواند نیازمند شستوشوی کامل و واکسن فوری باشد.
گازگرفتگی یا خراش عمیق
موارد زیر مواجهه شدیدتری محسوب میشوند:
- گازگرفتگیای که از پوست عبور کرده باشد؛
- خراش عمیق یا خونریزیدهنده؛
- تماس بزاق حیوان با پوست آسیبدیده؛
- تماس بزاق با چشم، دهان یا مخاط؛
- تماس مستقیم با خفاش.
در این موارد ممکن است علاوه بر واکسن، ایمونوگلوبولین هاری نیز لازم باشد. تشخیص نهایی با مرکز درمان هاری است.
آیا خراش گربه میتواند باعث هاری شود؟
خراش گربه همیشه به معنای انتقال هاری نیست، اما نباید بدون ارزیابی رها شود. ویروس هاری عمدتاً از طریق بزاق حیوان منتقل میشود. اگر پنجه به بزاق آلوده باشد یا خراش باعث آسیب پوست شود، احتمال مواجهه مطرح میشود.
در موارد زیر اهمیت ارزیابی بیشتر است:
- گربه ولگرد یا ناشناس باشد؛
- گربه رفتار غیرعادی داشته باشد؛
- خراش خونریزی ایجاد کرده باشد؛
- واکسیناسیون حیوان مشخص نباشد؛
- امکان پیدا کردن یا تحتنظرگرفتن حیوان وجود نداشته باشد؛
- بزاق حیوان با زخم یا مخاط تماس داشته باشد.
خراش و گازگرفتگی گربه همچنین ممکن است باعث عفونتهای باکتریایی شود. بنابراین حتی اگر خطر هاری پایین ارزیابی شود، وضعیت زخم باید بررسی شود. در صورت پیشرفت قرمزی و تورم پوست، مقاله سلولیت عفونی پوست را نیز ببینید.
اگر سگ یا گربه خانگی و واکسینه باشد چه کنیم؟
خانگیبودن حیوان احتمال خطر را کاهش میدهد، اما تصمیم فقط بر اساس گفته صاحب حیوان گرفته نمیشود. در صورت امکان، مدارک معتبر واکسیناسیون حیوان همراه اطلاعات زیر ارائه شود:
- نام و مشخصات صاحب حیوان
- تاریخ آخرین واکسن هاری
- وضعیت سلامت حیوان
- علت و شرایط گازگرفتگی
- امکان بررسی دامپزشکی
- امکان تحتنظرگرفتن حیوان
نباید به امید اینکه حیوان سالم به نظر میرسد، مراجعه را به تعویق انداخت. بعضی تصمیمها درباره مشاهده حیوان، ادامه یا تغییر برنامه واکسیناسیون باید توسط مسئولان بهداشتی و دامپزشکی گرفته شوند.
اگر حیوان فرار کرده یا پیدا نمیشود چه کنیم؟
اگر حیوان ناشناس، ولگرد یا غیرقابلدسترسی است، این موضوع را دقیقاً به مرکز درمانی بگویید. نبود امکان بررسی حیوان میتواند در تصمیمگیری برای پیشگیری از هاری اهمیت داشته باشد.
برای گرفتن حیوان دنبالش نکنید و خودتان را در معرض گازگرفتگی دوم قرار ندهید. در صورت امکان، بدون نزدیکشدن اطلاعاتی مانند رنگ، جثه، محل، زمان حادثه و رفتار حیوان را یادداشت کنید.
اگر حیوان بعداً پیدا شد، بررسی آن باید به افراد آموزشدیده و دامپزشکی سپرده شود.
واکسن هاری تا چند ساعت بعد باید تزریق شود؟
برای مراجعه پس از گازگرفتگی یک «مهلت امن» چندساعته وجود ندارد. توصیه این است که شستوشوی زخم و ارزیابی پزشکی بلافاصله انجام شود و در صورت نیاز، پیشگیری پس از مواجهه هرچه سریعتر آغاز شود.
اگر چند ساعت یا حتی چند روز از حادثه گذشته است، باز هم نباید تصور کرد که مراجعه دیگر فایدهای ندارد. تا زمانی که علائم هاری آغاز نشدهاند، فرد باید بدون تأخیر مراجعه کند تا وضعیت او بررسی شود.
برخلاف PEP مربوط به HIV، نباید برای واکسن هاری یک محدودیت عمومی ۷۲ساعته در نظر گرفت. اصل مهم این است که اقدام پیشگیرانه هرچه زودتر شروع شود و تأخیر قبلی، دلیل رهاکردن درمان نیست.
واکسن هاری چند نوبت است؟
تعداد نوبتها به سابقه واکسیناسیون فرد، روش مورد استفاده، وضعیت سیستم ایمنی و دستورالعمل مرکز درمان هاری بستگی دارد.
افرادی که قبلاً دوره معتبر واکسن هاری را دریافت کردهاند، معمولاً برنامه متفاوتی نسبت به افراد واکسینهنشده دارند. افراد دارای نقص ایمنی نیز ممکن است به برنامه و پیگیری متفاوتی نیاز داشته باشند.
برنامهای که در یک کشور یا مرکز اجرا میشود ممکن است با برنامه مرکز دیگری تفاوت داشته باشد؛ زیرا واکسن میتواند طبق دستورالعمل معتبر به روشهای متفاوت تزریق شود. بنابراین جدول عمومی اینترنتی نباید جای برنامهای را بگیرد که مرکز درمان هاری برای فرد ثبت میکند.
پس از شروع واکسن:
- تاریخ نوبتهای بعدی را دقیق ثبت کنید؛
- کارت واکسیناسیون را نگه دارید؛
- نوبتها را خودسرانه حذف یا جابهجا نکنید؛
- در صورت تأخیر با مرکز تزریق تماس بگیرید؛
- دوره را بدون نظر مرکز متوقف نکنید.
تفاوت واکسن و سرم هاری چیست؟
اصطلاح رایج «سرم هاری» معمولاً به ایمونوگلوبولین هاری اشاره دارد.
واکسن هاری
واکسن سیستم ایمنی بدن را تحریک میکند تا بهتدریج علیه ویروس هاری آنتیبادی تولید کند. به همین دلیل واکسن طبق برنامه و در چند نوبت تجویز میشود.
ایمونوگلوبولین هاری
ایمونوگلوبولین، آنتیبادی آماده در اختیار بدن قرار میدهد و در مواجهههای شدید برای محافظت سریعتر استفاده میشود. در صورت نیاز، بخش اصلی آن در داخل و اطراف زخم تزریق میشود.
همه افراد به ایمونوگلوبولین نیاز ندارند. نوع مواجهه و سابقه واکسیناسیون فرد تعیین میکند که تزریق آن لازم است یا خیر. افرادی که قبلاً واکسیناسیون معتبر هاری داشتهاند معمولاً ایمونوگلوبولین دریافت نمیکنند.
واکسن و ایمونوگلوبولین نباید خودسرانه تهیه یا تزریق شوند و روش استفاده از آنها باید مطابق دستورالعمل مرکز درمان هاری باشد.
آیا واکسن هاری در بارداری یا کودکان قابل تزریق است؟
مواجهه احتمالی با هاری در کودکان، زنان باردار و افراد سالمند نیز نیازمند ارزیابی فوری است. بارداری مانع دریافت پیشگیری پس از مواجهه با هاری نیست.
براساس راهنمای CDC، پیشگیری پس از مواجهه برای تمام گروههای سنی، از جمله نوزادان و کودکان، قابل انجام است و بارداری نیز از موارد منع آن محسوب نمیشود.
بهویژه در کودکان ممکن است گازگرفتگی ناحیه صورت و سر رخ دهد یا کودک نتواند جزئیات تماس را بهدرستی توضیح دهد. بنابراین معاینه کامل بدن و مراجعه سریع اهمیت بیشتری دارد.
آیا بعد از گازگرفتگی واکسن کزاز لازم است؟
نیاز به واکسن کزاز به نوع زخم و سابقه واکسیناسیون فرد بستگی دارد. زخم ناشی از گازگرفتگی به دلیل تماس با بزاق حیوان، در گروه زخمهای آلوده قرار میگیرد.
پزشک معمولاً موارد زیر را بررسی میکند:
- آیا فرد دوره اولیه واکسن کزاز را کامل کرده است؟
- آخرین نوبت واکسن چه زمانی تزریق شده است؟
- زخم سطحی است یا عمیق؟
- زخم سوراخشونده، آلوده یا دارای بافت آسیبدیده است؟
- سابقه واکسیناسیون نامشخص است یا خیر؟
براساس راهنمای CDC، اگر فرد دوره کامل واکسن کزاز را دریافت کرده و کمتر از پنج سال از آخرین نوبت گذشته باشد، معمولاً برای زخمهای آلوده به دوز جدید نیاز ندارد. اگر پنج سال یا بیشتر گذشته باشد، ممکن است یادآور لازم شود.
افرادی که واکسیناسیون کامل ندارند یا سابقه آنها نامشخص است، ممکن است علاوه بر واکسن به ایمونوگلوبولین کزاز نیز نیاز داشته باشند. تصمیم نهایی باید توسط پزشک گرفته شود. برای مرور کلیتر واکسنهای بزرگسالان، مقاله راهنمای واکسیناسیون بزرگسالان را ببینید.
آیا بعد از گازگرفتگی آنتیبیوتیک لازم است؟
برای همه گازگرفتگیها آنتیبیوتیک ضروری نیست. پزشک بر اساس نوع حیوان، عمق و محل زخم، زمان گذشته از حادثه و وضعیت سیستم ایمنی تصمیم میگیرد.
احتمال تجویز آنتیبیوتیک در موارد زیر بیشتر است:
- گازگرفتگی دست، انگشت یا صورت
- زخم عمیق یا سوراخشونده
- آسیب نزدیک مفصل یا استخوان
- تأخیر در مراجعه
- ضعف سیستم ایمنی
- دیابت
- بیماری کبدی پیشرفته
- نداشتن طحال
- وجود علائم عفونت
- گازگرفتگی گربه
آنتیبیوتیک از هاری یا کزاز جلوگیری نمیکند و جای واکسن، ایمونوگلوبولین یا مراقبت درست از زخم را نمیگیرد. مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک نیز ممکن است درمان مناسب را به تأخیر بیندازد. درباره مراقبت از زخمهای عفونی میتوانید مقاله زخم عفونی و پای دیابتی را نیز مرور کنید.
علائم عفونت زخم چیست؟
در روزهای بعد، زخم را از نظر علائم عفونت بررسی کنید:
- افزایش قرمزی
- تورم
- گرمشدن پوست
- بیشترشدن درد
- خروج چرک
- بوی نامطبوع
- تب یا لرز
- ایجاد رگه قرمز روی پوست
- محدودشدن حرکت عضو
- تورم غدد لنفاوی
اگر این علائم ظاهر شدند، مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید. عفونتهای دست و انگشت میتوانند بهسرعت تاندون، مفصل یا استخوان را درگیر کنند. افراد دیابتی نیز باید زخم را جدیتر پیگیری کنند؛ مقاله زخم پای دیابتی در این زمینه مفید است.
چه زخمهایی به مراجعه فوریتر نیاز دارند؟
در شرایط زیر بهتر است مستقیماً به اورژانس یا مرکز درمانی مجهز مراجعه شود:
- گازگرفتگی سر، صورت یا گردن
- زخم نزدیک چشم
- خونریزی کنترلنشده
- زخم بسیار عمیق یا گسترده
- نمایانشدن استخوان، تاندون یا بافت عمقی
- بیحسی یا اختلال حرکت عضو
- گازگرفتگی دست و انگشت
- چندین گازگرفتگی
- آسیب در کودک کمسن
- تماس با حیوان وحشی یا خفاش
- رفتار غیرعادی حیوان
- ضعف سیستم ایمنی
- بارداری
- دیابت کنترلنشده
- مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی
در این موارد، علاوه بر هاری و کزاز، احتمال آسیبهای عمقی و عفونت جدی نیز باید بررسی شود. عفونت پس از جراحی نیز الگوی مراقبت متفاوتی دارد؛ در صورت نیاز مقاله عفونت زخم بعد از جراحی را ببینید.
آیا باید منتظر علائم هاری در انسان بمانیم؟
خیر. پیشگیری از هاری باید قبل از ظاهرشدن علائم انجام شود. زمانی که علائم بالینی هاری آغاز میشوند، بیماری تقریباً همیشه کشنده است.
علائم اولیه میتوانند مبهم باشند و شامل تب، سردرد، ضعف یا احساس درد و گزگز در محل گزش شوند. در مراحل بعد ممکن است مشکلات عصبی، اختلال بلع، ترس یا اسپاسم هنگام نوشیدن آب، بیقراری یا فلج ایجاد شود.
منتظرماندن برای این علائم بسیار خطرناک است. تصمیم درباره واکسن باید بلافاصله پس از مواجهه گرفته شود، نه پس از بیمارشدن فرد یا حیوان.
کارهایی که نباید انجام دهید
پس از گازگرفتگی یا خراش:
- مراجعه را تا فردا یا چند روز بعد عقب نیندازید.
- فقط به کوچکبودن زخم اعتماد نکنید.
- حیوان را برای گرفتن یا کشتن دنبال نکنید.
- زخم را نسوزانید.
- روی زخم مواد سنتی نریزید.
- زخم را خودسرانه بخیه یا چسب نزنید.
- آنتیبیوتیک باقیمانده در خانه مصرف نکنید.
- بهدلیل واکسینهبودن حیوان، مراجعه را حذف نکنید.
- دوره واکسن را خودسرانه متوقف نکنید.
- تزریق کزاز را جایگزین واکسن هاری ندانید.
- برای تصمیمگیری منتظر علائم نمانید.
هنگام مراجعه چه اطلاعاتی همراه داشته باشیم؟
اگر امکان دارد، اطلاعات زیر را یادداشت کنید:
- زمان دقیق حادثه
- نوع حیوان
- محل وقوع حادثه
- اهلی یا ولگردبودن حیوان
- وضعیت واکسیناسیون حیوان
- مشخصات صاحب حیوان
- رفتار حیوان هنگام حادثه
- امکان تحتنظرگرفتن حیوان
- سابقه واکسن هاری خود فرد
- تاریخ آخرین واکسن کزاز
- بیماریهای زمینهای
- داروهای مصرفی، بهویژه داروهای سرکوبکننده ایمنی
اگر کارت واکسن هاری یا کزاز قبلی را دارید، آن را همراه ببرید. عکس حیوان فقط در صورتی گرفته شود که این کار بدون نزدیکشدن و ایجاد خطر دوباره امکانپذیر باشد.
برای آشنایی با حوزه کاری متخصص بیماریهای عفونی و خدمات مطب نیز میتوانید صفحات مرتبط را ببینید.
پرسشهای متداول
آیا خراش بدون خونریزی گربه به واکسن نیاز دارد؟
خراش سطحی بدون خونریزی در تماس با حیوان مشکوک میتواند در گروه مواجهه نیازمند واکسن قرار بگیرد. محل را ۱۵ دقیقه بشویید و برای ارزیابی مراجعه کنید.
اگر سگ از روی لباس گاز بگیرد، خطر وجود دارد؟
اگر پوست کاملاً سالم مانده باشد، شرایط با زمانی که دندان حیوان پوست را خراشیده یا سوراخ کرده متفاوت است. پوست را دقیق بررسی کنید؛ در صورت تردید، خراش، درد موضعی یا آسیب لباس و پوست، برای ارزیابی مراجعه کنید.
اگر گربه خانگی واکسن زده باشد، باز هم باید مراجعه کنیم؟
بله، زخم باید شسته و ارزیابی شود. سابقه معتبر واکسن حیوان در تصمیمگیری مؤثر است، اما نباید فقط براساس خانگیبودن حیوان از مراجعه صرفنظر کرد.
آیا یک روز تأخیر برای واکسن هاری دیر است؟
تأخیر مطلوب نیست، اما به معنای بیفایدهبودن مراجعه نیست. همین حالا زخم را بشویید و بدون تأخیر مراجعه کنید. برنامه لازم را مرکز درمان هاری تعیین میکند.
آیا واکسن کزاز همان واکسن هاری است؟
خیر. این دو واکسن از دو بیماری متفاوت پیشگیری میکنند. تزریق یکی جای دیگری را نمیگیرد و ممکن است فرد بر اساس شرایط به هر دو نیاز داشته باشد.
اگر حیوان بعداً سالم باشد، واکسن را قطع کنیم؟
قطع یا تغییر برنامه فقط باید با دستور مرکز درمان هاری انجام شود. مشاهده حیوان و تفسیر وضعیت آن باید مطابق دستورالعمل بهداشتی و دامپزشکی باشد.
آیا لیسیدن دست باعث انتقال هاری میشود؟
لیسیدن پوست کاملاً سالم معمولاً مواجهه محسوب نمیشود. اگر پوست زخم، خراش، ترک یا اگزما داشته باشد، محل را بشویید و برای ارزیابی تماس مراجعه کنید.
جمعبندی
بعد از گازگرفتگی یا خراش سگ و گربه، اولین اقدام شستوشوی فوری و کامل زخم با آب و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه است. پس از آن باید در اولین فرصت برای بررسی نیاز به واکسن و ایمونوگلوبولین هاری، واکسن کزاز، آنتیبیوتیک و مراقبت تخصصی زخم مراجعه کرد.
کوچکبودن زخم، خانگیبودن حیوان یا نبود علائم، خطر را بهتنهایی رد نمیکند. از طرف دیگر، هر تماس نیز الزاماً به واکسن نیاز ندارد؛ تصمیم باید پس از ارزیابی دقیق گرفته شود.
اگر مدتی از حادثه گذشته است، مراجعه را رها نکنید. پیشگیری هرچه زودتر بهتر است و نباید برای اقدام منتظر بروز علائم ماند.
این مقاله برای آموزش عمومی نوشته شده و جایگزین ارزیابی فوری در مرکز درمان هاری، اورژانس یا معاینه پزشک نیست.
منابع پزشکی
مراقبت بعدی از زخم و واکسن کزاز
برای بررسی عفونت زخم، وضعیت واکسن کزاز یا مراقبتهای بعدی میتوانید از دکتر عالیه پوردست، متخصص بیماریهای عفونی، وقت مشاوره دریافت کنید. ارزیابی اورژانسی هاری نباید تا زمان نوبت مطب به تأخیر بیفتد؛ ابتدا به مرکز درمان هاری یا اورژانس مراجعه کنید.
دریافت نوبت معاینه