PrEP روش دارویی پیشگیری از HIV پیش از مواجهه برای افراد فاقد HIV است. شروع آن به آزمایش، نسخه پزشک و پیگیری منظم نیاز دارد و جایگزین PEP پس از تماس اورژانسی نیست.
بعضی افراد فقط با یک تماس پیشبینینشده روبهرو میشوند و ممکن است به PEP نیاز پیدا کنند؛ اما برای گروهی دیگر، احتمال مواجهه با HIV ادامهدار یا تکرارشونده است. در چنین شرایطی، استفاده مکرر از PEP راهکار مناسبی محسوب نمیشود و ممکن است پزشک روش پیشگیری پیش از مواجهه یا PrEP را پیشنهاد کند.
PrEP یک روش دارویی برای افراد فاقد HIV است که پیش از تماس احتمالی استفاده میشود و در صورت مصرف صحیح میتواند احتمال ابتلا را به میزان چشمگیری کاهش دهد. بااینحال، شروع آن به آزمایش HIV، ارزیابی پزشکی و پیگیری منظم نیاز دارد و نباید خودسرانه انجام شود. برای آشنایی با اقدام اورژانسی پس از تماس، مقاله قرص PEP چیست؟ را بخوانید.
PrEP چیست؟
PrEP مخفف عبارت Pre-Exposure Prophylaxis و به معنای «پیشگیری پیش از مواجهه» است. در این روش، فردی که HIV ندارد اما ممکن است در معرض آن قرار بگیرد، داروی ضدویروسی مشخصی را طبق برنامه پزشکی مصرف میکند تا احتمال تثبیت عفونت در بدن کاهش پیدا کند.
PrEP واکسن HIV نیست و برای درمان فرد مبتلا به HIV نیز استفاده نمیشود. این روش یکی از ابزارهای پیشگیری ترکیبی است و بسته به شرایط فرد میتواند در کنار اقداماتی مانند استفاده صحیح از کاندوم، آزمایشهای دورهای و درمان عفونتهای مقاربتی به کار رود.
ویژگیهای اصلی PrEP عبارتاند از:
- پیش از تماس احتمالی استفاده میشود؛
- فقط برای افرادی است که HIV ندارند؛
- به نسخه و پیگیری پزشکی نیاز دارد؛
- در صورت استفاده صحیح اثربخشی بالایی دارد؛
- از سایر عفونتهای مقاربتی جلوگیری نمیکند؛
- جایگزین PEP پس از یک تماس اورژانسی نیست.
چه کسانی ممکن است به PrEP نیاز داشته باشند؟
نیاز به PrEP با برچسبزدن به افراد یا قضاوت درباره سبک زندگی تعیین نمیشود. پزشک احتمال مواجهه، شرایط رابطه، وضعیت شریک یا شرکا و امکان استفاده منظم از روش پیشگیری را بررسی میکند.
PrEP ممکن است برای افراد فاقد HIV در شرایط زیر مطرح شود:
- داشتن شریک جنسی مبتلا به HIV، بهویژه اگر وضعیت درمان یا سرکوب بار ویروسی او مشخص نباشد؛
- رابطه جنسی بدون کاندوم با فردی که وضعیت HIV او نامشخص است؛
- پارهشدن مکرر کاندوم یا دشواری در استفاده مستمر از آن؛
- ابتلا به بعضی عفونتهای مقاربتی در ماههای اخیر؛
- نیاز مکرر به PEP پس از تماسهای احتمالی؛
- استفاده مشترک از تجهیزات تزریق؛
- نگرانی مستمر و قابلتوجه از مواجهه با HIV؛
- داشتن شریکی که عوامل افزایشدهنده احتمال مواجهه دارد.
داشتن یکی از این شرایط الزاماً به معنای نیاز قطعی به PrEP نیست. تصمیم نهایی باید پس از گفتوگویی محرمانه و بدون قضاوت با پزشک گرفته شود.
اگر فردی درخواست PrEP دارد، بهتر است نگرانی او جدی گرفته شود؛ حتی اگر در گفتوگوی اولیه نتواند همه جزئیات شخصی را بیان کند.
PrEP چقدر در پیشگیری از HIV مؤثر است؟
PrEP در صورت استفاده طبق برنامه، یکی از روشهای بسیار مؤثر پیشگیری از HIV است. بر اساس اطلاعات CDC، مصرف صحیح PrEP خوراکی میتواند احتمال ابتلا از طریق رابطه جنسی را حدود ۹۹ درصد کاهش دهد. اثربخشی آن در افرادی که از تجهیزات تزریق مشترک استفاده میکنند نیز قابلتوجه است، هرچند اطلاعات موجود در این گروه محدودتر است.
این اعداد به معنای تضمین صددرصدی نیستند. اثربخشی واقعی به عوامل زیر بستگی دارد:
- انتخاب روش مناسب
- منفیبودن HIV هنگام شروع
- مصرف منظم دارو
- مراجعه در زمان تعیینشده
- انجام آزمایشهای پیگیری
- دریافت بهموقع تزریق در روشهای طولانیاثر
- نحوه مدیریت قطع یا تغییر روش
- مواجهه جدید یا مصرف همزمان داروهای دیگر
فراموشکردن مکرر قرصها یا عقبانداختن نوبت تزریق میتواند میزان محافظت را کاهش دهد.
PrEP چه انواعی دارد؟
در راهنماهای بینالمللی، روشهای مختلفی برای PrEP معرفی شدهاند؛ اما تأیید قانونی، موجودی و امکان تجویز هرکدام در کشورها یکسان نیست. انتخاب روش باید براساس دستورالعملهای معتبر داخل ایران، موجودی قانونی دارو و ارزیابی پزشک انجام شود.
PrEP خوراکی روزانه
در این روش، ترکیبی مشخص از داروهای ضدویروسی بهصورت روزانه مصرف میشود. مصرف منظم اهمیت زیادی دارد و قطع و شروع خودسرانه میتواند محافظت را کاهش دهد.
PrEP روزانه ممکن است برای افرادی مناسب باشد که:
- احتمال مواجهه آنها ادامهدار است؛
- میتوانند مصرف روزانه را به خاطر بسپارند؛
- برای آزمایشها و تمدید نسخه مراجعه میکنند؛
- منع مصرف یا تداخل دارویی مهمی ندارند.
انتخاب ترکیب دارویی به وضعیت کلیه، هپاتیت B، نوع مواجهه و شرایط فرد بستگی دارد. نسخه یک فرد نباید در اختیار فرد دیگری قرار بگیرد.
PrEP خوراکی مبتنی بر موقعیت
در بعضی راهنماها برای گروههای مشخص، روش خوراکی مبتنی بر زمان رابطه با الگوی موسوم به ۲+۱+۱ مطرح شده است. این روش برای همه افراد، همه انواع تماس یا همه داروهای PrEP مناسب نیست و نباید براساس مطالب اینترنتی بهصورت خودسرانه اجرا شود.
برای مثال، این برنامه برای پیشگیری در رابطه واژینال بهاندازه کافی مطالعه نشده و نمیتوان آن را به همه افراد تعمیم داد. تشخیص امکان استفاده از آن فقط باید توسط پزشک آشنا با دستورالعملهای بهروز انجام شود.
PrEP تزریقی طولانیاثر
امروزه گزینههای تزریقی طولانیاثر نیز در بعضی کشورها تأیید شدهاند. کابوتگراویر طولانیاثر طبق برنامه دورهای تزریق میشود. در سال ۲۰۲۵ نیز لنکاپاویر تزریقی با فاصله ششماهه در برخی راهنماهای بینالمللی به گزینههای PrEP افزوده شد.
این اطلاعات به معنای موجودبودن یا مجازبودن همه این روشها در ایران نیست. دسترسی، تأیید سازمان غذا و دارو، هزینه و امکان پیگیری آزمایشگاهی باید پیش از پیشنهاد آنها بررسی شود.
PrEP از چه زمانی اثر میکند؟
محافظت کامل بلافاصله پس از اولین قرص ایجاد نمیشود. زمان رسیدن به حداکثر محافظت به نوع تماس و روش مصرف بستگی دارد.
طبق اطلاعات CDC درباره PrEP خوراکی روزانه:
- برای رابطه مقعدی پذیرنده، حداکثر محافظت تقریباً پس از ۷ روز مصرف روزانه ایجاد میشود؛
- برای رابطه واژینال پذیرنده و مواجهه ناشی از تزریق، رسیدن به حداکثر محافظت ممکن است حدود ۲۱ روز طول بکشد؛
- درباره زمان دقیق ایجاد حداکثر محافظت در بعضی انواع دیگر تماس، داده کافی وجود ندارد.
این اعداد نباید به برنامه شخصی و خودسرانه تبدیل شوند. تا زمانی که پزشک زمان ایجاد محافظت را تأیید نکرده است، باید روشهای پیشگیری مکمل رعایت شوند.
پیش از شروع PrEP چه آزمایشهایی لازم است؟
مهمترین شرط شروع PrEP، اطمینان از نداشتن HIV است. استفاده از داروهای PrEP در فردی که بدون اطلاع خود به HIV مبتلا شده، درمان کامل عفونت محسوب نمیشود و ممکن است به مقاومت دارویی منجر شود.
ارزیابی اولیه معمولاً میتواند شامل موارد زیر باشد:
- آزمایش HIV مناسب
- بررسی علائم احتمالی عفونت حاد HIV
- بررسی عملکرد کلیه برای بعضی روشهای خوراکی
- آزمایش هپاتیت B و در صورت لزوم هپاتیت C
- غربالگری عفونتهای مقاربتی
- آزمایش بارداری در صورت نیاز
- بررسی داروها و مکملهای همزمان
- ارزیابی زمان آخرین تماس احتمالی
- بررسی سابقه مصرف PEP یا PrEP
اگر تماس احتمالی بسیار تازه رخ داده یا علائم سازگار با عفونت حاد وجود داشته باشد، ممکن است آزمایشهای تکمیلی لازم شود. در چنین وضعیتی شروع دارو باید با دقت بیشتری انجام شود.
آزمایش منفی خیلی زودهنگام نیز ممکن است عفونت اخیر را رد نکند؛ زیرا فرد ممکن است هنوز در دوره پنجره باشد. جزئیات بیشتر را در مقاله آزمایش HIV بعد از چند روز دقیق است؟ بخوانید.
آیا میتوان PrEP را بدون آزمایش HIV شروع کرد؟
خیر. PrEP نباید بدون ارزیابی وضعیت HIV آغاز شود. آزمایش باید در زمان مناسب و متناسب با سابقه تماس انجام شود.
خودآزمایی یا تست آنتیبادی بهتنهایی ممکن است برای تمام شرایط کافی نباشد؛ مخصوصاً اگر:
- تماس احتمالی در هفتههای اخیر اتفاق افتاده باشد؛
- فرد بهتازگی PEP مصرف کرده باشد؛
- علائم شبهآنفلوآنزا، تب، بثورات یا تورم غدد لنفاوی داشته باشد؛
- مصرف قبلی PrEP نامنظم بوده باشد؛
- درباره زمان آخرین مواجهه اطمینان وجود نداشته باشد.
در این موارد ممکن است پزشک آزمایش ترکیبی آنتیژن/آنتیبادی یا آزمایش RNA را نیز لازم بداند.
تفاوت PrEP و PEP چیست؟
| ویژگی | PrEP | PEP |
|---|---|---|
| زمان استفاده | پیش از مواجهه احتمالی | پس از مواجهه احتمالی |
| کاربرد | احتمال مواجهه ادامهدار یا تکرارشونده | شرایط اورژانسی و اتفاقی |
| زمان شروع | قبل از تماس و طبق برنامه پزشک | هرچه سریعتر و حداکثر تا ۷۲ ساعت |
| مدت استفاده | متناسب با ادامه احتمال مواجهه | معمولاً ۲۸ روز |
| شرط اولیه | نداشتن HIV | ارزیابی فوری وضعیت و نوع تماس |
| نیاز به پیگیری | دارد | دارد |
اگر فرد در ۷۲ ساعت گذشته تماس احتمالی داشته باشد، ممکن است ابتدا به PEP نیاز داشته باشد. در صورت ادامه احتمال مواجهه، پزشک میتواند پس از دوره PEP، انتقال مناسب به PrEP را برنامهریزی کند. این تغییر نباید خودسرانه یا با فاصلهگذاری دلخواه انجام شود.
آیا PrEP همان درمان HIV است؟
خیر. PrEP برای افراد فاقد HIV طراحی شده است. درمان فرد مبتلا به HIV معمولاً از یک رژیم کامل ضدویروسی استفاده میکند که هدف آن کنترل ویروس و رساندن بار ویروسی به سطح غیرقابلاندازهگیری است.
مثبتشدن آزمایش غربالگری نیز باید با روش تأییدی بررسی شود. در صورت تأیید عفونت، ادامه PrEP بهتنهایی درمان کافی محسوب نمیشود و فرد باید برای آغاز درمان کامل HIV ارزیابی شود. برای مرور کلیتر موضوع HIV میتوانید مقاله مشاوره و درمان HIV و ایدز را نیز ببینید.
عوارض احتمالی PrEP چیست؟
بسیاری از افراد PrEP را بدون مشکل جدی مصرف میکنند. برخی ممکن است در شروع مصرف خوراکی دچار عوارض خفیف و موقتی شوند، مانند:
- تهوع
- ناراحتی معده
- سردرد
- خستگی
- اسهال
- سرگیجه
بعضی داروهای خوراکی ممکن است بر عملکرد کلیه یا تراکم استخوان اثر بگذارند؛ به همین دلیل انتخاب دارو و آزمایشهای دورهای اهمیت دارد. همه روشها برای همه افراد مناسب نیستند.
در روشهای تزریقی، درد، حساسیت یا تورم محل تزریق ممکن است رخ دهد. همچنین رعایت زمان تزریق ضروری است؛ زیرا عقبافتادن نوبت میتواند پوشش پیشگیرانه را مختل کند.
در صورت ایجاد عارضه نباید دارو خودسرانه قطع شود. پزشک ممکن است با بررسی علت، اصلاح روش مصرف یا انتخاب گزینهای دیگر مشکل را مدیریت کند.
آیا PrEP از سایر بیماریهای مقاربتی پیشگیری میکند؟
خیر. PrEP فقط برای کاهش احتمال ابتلا به HIV طراحی شده و از عفونتهایی مانند موارد زیر جلوگیری نمیکند:
- زگیل تناسلی و HPV
- سوزاک
- کلامیدیا
- سفلیس
- تبخال تناسلی
- هپاتیتهای ویروسی
PrEP از بارداری نیز جلوگیری نمیکند. به همین دلیل، استفاده از کاندوم، واکسیناسیون مناسب مانند واکسن هپاتیت B و HPV و انجام آزمایشهای دورهای همچنان اهمیت دارند. درباره بیماریهای مقاربتی، زگیل تناسلی و واکسن HPV میتوانید مقالات مرتبط را بخوانید.
هنگام مصرف PrEP چه پیگیریهایی لازم است؟
PrEP یک نسخه یکباره و بدون نظارت نیست. فرد باید در فواصل توصیهشده برای ارزیابی، آزمایش HIV و دریافت نسخه یا تزریق بعدی مراجعه کند.
پیگیری ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- آزمایش منظم HIV
- بررسی نحوه و نظم مصرف
- کنترل عوارض دارویی
- بررسی عملکرد کلیه در روشهای مرتبط
- غربالگری عفونتهای مقاربتی
- بررسی هپاتیتها
- آزمایش بارداری در صورت نیاز
- ارزیابی ادامه یا تغییر احتمال مواجهه
- بهروزرسانی روش پیشگیری
فاصله دقیق مراجعات به نوع PrEP، سن، وضعیت کلیه، بارداری، عفونتهای همراه و دستورالعمل مورداستفاده بستگی دارد.
در روشهای تزریقی، مراجعه در موعد مقرر اهمیت ویژهای دارد. تزریق نباید در خانه یا بدون نظارت فرد واجد صلاحیت انجام شود.
اگر مصرف قرص PrEP را فراموش کنیم چه میشود؟
اثر PrEP به نظم مصرف وابسته است. فراموششدن یک یا چند دوز میتواند سطح محافظت را کاهش دهد؛ اما اقدام مناسب به تعداد دوزهای فراموششده، نوع تماس، زمان آخرین مصرف و روش تجویزشده بستگی دارد.
در این شرایط:
- برای جبران، مقدار دارو را خودسرانه دو برابر نکنید؛
- زمان آخرین قرص و تماس احتمالی را یادداشت کنید؛
- با پزشک یا داروساز آشنا با PrEP تماس بگیرید؛
- اگر تماس احتمالی بسیار اخیر بوده، نیاز به PEP باید بررسی شود؛
- تا روشنشدن وضعیت از روشهای پیشگیری مکمل استفاده کنید.
آیا میتوان PrEP را هر زمان خواست قطع کرد؟
قطع PrEP باید برنامهریزیشده باشد. محافظت دارویی بلافاصله پس از آخرین دوز در تمام بافتها از بین نمیرود، اما مدت لازم برای ادامه مصرف بعد از آخرین تماس در همه شرایط یکسان نیست.
قطع خودسرانه ممکن است فرد را در فاصلهای بدون محافظت قرار دهد. در افرادی که هپاتیت B دارند، قطع بعضی داروهای خوراکی میتواند باعث تشدید بیماری کبدی شود؛ بنابراین وضعیت هپاتیت باید پیش از شروع و توقف بررسی شود.
در روشهای تزریقی طولانیاثر نیز مقداری از دارو ممکن است مدت زیادی در بدن باقی بماند. در این دوره، ادامه آزمایش HIV و برنامه جایگزین پیشگیری اهمیت دارد.
PrEP در بارداری و شیردهی
احتمال ابتلا به HIV در دوران بارداری و شیردهی میتواند پیامدهایی برای مادر و کودک داشته باشد؛ بنابراین نگرانی درباره مواجهه باید جدی گرفته شود. بعضی روشهای PrEP سابقه و شواهد بیشتری برای استفاده در این دوران دارند، اما انتخاب روش باید فردی باشد.
پزشک باید موارد زیر را بررسی کند:
- میزان احتمال مواجهه
- وضعیت شریک
- سلامت کلیه و کبد
- داروهای همزمان
- مرحله بارداری یا شیردهی
- مزایا و خطرات هر روش
- دستورالعملهای معتبر و امکان دسترسی قانونی
بارداری بهتنهایی نباید مانع دریافت مشاوره پیشگیری شود، اما مصرف خودسرانه دارو نیز مناسب نیست.
چه زمانی باید به متخصص عفونی مراجعه کرد؟
در شرایط زیر دریافت مشاوره تخصصی مفید است:
- احتمال مواجهه با HIV تکرارشونده است؛
- فرد بیش از یک بار به PEP نیاز پیدا کرده است؛
- شریک جنسی HIV دارد یا وضعیت او نامشخص است؛
- درباره انتخاب PrEP خوراکی یا طولانیاثر سؤال وجود دارد؛
- مصرف قرصها نامنظم شده است؛
- عوارض دارویی ایجاد شده است؛
- بیماری کلیوی، کبدی یا هپاتیت B وجود دارد؛
- فرد قصد بارداری دارد یا باردار و شیرده است؛
- تماس احتمالی در ۷۲ ساعت گذشته رخ داده است؛
- آزمایش HIV اخیر مبهم، واکنشدار یا خیلی زودهنگام بوده است.
مراجعه برای PrEP باید محرمانه و بدون قضاوت باشد. بهتر است فرد تاریخ آخرین تماس، نتایج آزمایشهای قبلی و فهرست داروهای مصرفی خود را همراه داشته باشد. میتوانید از طریق رزرو نوبت یا صفحه خدمات مطب اقدام کنید.
پرسشهای متداول
آیا PrEP همان قرص پیشگیری از ایدز است؟
این عبارت در جستوجوی عمومی استفاده میشود، اما از نظر علمی PrEP برای کاهش احتمال ابتلا به HIV است. ایدز مرحله پیشرفته عفونت درماننشده HIV محسوب میشود و با خود HIV یکسان نیست.
آیا با مصرف PrEP دیگر به کاندوم نیاز نیست؟
PrEP احتمال ابتلا به HIV را بسیار کاهش میدهد، اما از بیشتر عفونتهای مقاربتی و بارداری جلوگیری نمیکند. درباره استفاده از کاندوم باید براساس شرایط فردی و روش پیشگیری ترکیبی تصمیم گرفت.
آیا PrEP را میتوان بدون نسخه تهیه و مصرف کرد؟
مصرف بدون نسخه و آزمایش مناسب ایمن نیست. ابتدا باید نبود HIV، عملکرد کلیه، وضعیت هپاتیت و تداخلهای احتمالی بررسی شود.
آیا PrEP از روز اول اثر دارد؟
خیر. ایجاد حداکثر محافظت زمان میبرد و مدت آن به نوع مواجهه و روش مصرف بستگی دارد. درباره زمان شروع محافظت باید از پزشک سؤال کرد.
اگر در سه روز گذشته تماس احتمالی داشتهایم، PrEP کافی است؟
خیر. اگر کمتر از ۷۲ ساعت گذشته، باید فوراً نیاز به PEP بررسی شود. PrEP برای پیشگیری پیش از مواجهههای آینده است.
آیا PrEP باعث مثبتشدن آزمایش HIV میشود؟
خیر. داروهای PrEP باعث مثبتشدن آزمایش نمیشوند. بااینحال، مصرف نامنظم دارو در زمان ابتلای بسیار اولیه ممکن است تشخیص را پیچیده کند؛ به همین دلیل آزمایشهای منظم ضروریاند.
تا چه زمانی باید PrEP مصرف شود؟
تا زمانی که احتمال مواجهه وجود دارد و پزشک ادامه آن را مناسب میداند. شروع و قطع آن باید برنامهریزیشده باشد و یک مدت ثابت برای همه وجود ندارد.
جمعبندی
PrEP روشی مؤثر برای کاهش احتمال ابتلا به HIV پیش از مواجهه است و میتواند برای افراد فاقد HIV که احتمال تماس آنها ادامهدار یا تکرارشونده است، گزینه مناسبی باشد. این روش ممکن است خوراکی یا در بعضی کشورها طولانیاثر باشد، اما انتخاب آن به ارزیابی پزشکی، آزمایش HIV و پیگیری منظم نیاز دارد.
PrEP درمان HIV نیست، از سایر عفونتهای مقاربتی جلوگیری نمیکند و جایگزین PEP پس از تماس اخیر نیست. اگر کمتر از ۷۲ ساعت از یک مواجهه احتمالی گذشته است، مراجعه فوری برای ارزیابی PEP اولویت دارد.
برای بررسی احتمال مواجهه، انتخاب روش مناسب و تنظیم آزمایشهای پیگیری میتوانید از دکتر عالیه پوردست، متخصص بیماریهای عفونی، مشاوره بگیرید.
این مطلب برای آموزش عمومی نوشته شده و جایگزین ارزیابی، آزمایش، تشخیص یا تجویز اختصاصی پزشک نیست. دسترسی و تأیید قانونی روشهای مختلف PrEP در ایران باید پیش از تجویز بررسی شود.
منابع پزشکی
مشاوره محرمانه درباره PrEP
اگر احتمال مواجهه با HIV برای شما تکرارشونده است یا درباره تفاوت PrEP و PEP سؤال دارید، میتوانید برای ارزیابی محرمانه و انتخاب روش مناسب از دکتر عالیه پوردست، متخصص بیماریهای عفونی، وقت مشاوره دریافت کنید.
دریافت نوبت معاینه